11 km địa đạo “độc” thời Pháp kêu cứu

Chui xuống lòng đất

Lối xuống địa đạo tại nhà ông Phạm Văn Dộc

Sử sách còn ghi, mặc cho bom cày, đạn xới, du kích và nhân dân Nam Hồng vẫn kiên gan, bền lòng đào 465 hầm bí mật, 2.680 hố tác chiến, đào đắp hơn 11 km địa đạo, giao thông hào, thành lũy phân bố ở khắp các thôn trong xã phục vụ chiến đấu và sản xuất.

Về Nam Hồng nếu không có sự giới thiệu của các cán bộ văn hóa xã thì chúng tôi cũng khó lòng mà hình dung được phía dưới chân chúng tôi đang bước đi vài mét là cả một hệ thống giao thông ngầm xưa kia những người tham gia cách mạng đã hoạt động bí mật trước sự tìm diệt gắt gao của quân thù.

Ông Nguyễn Văn Thanh ở xã Nam Hồng kể: “Chính địa đạo này do người xã chúng tôi đào. Nó là giao thông dưới lòng đất khắp các thôn trong xã. Lúc còn bé, tôi đã được nghe chuyện cha anh mình tham gia cách mạng rồi đào hầm giấu cán bộ và để chiến đấu. Cho đến bây giờ, những câu chuyện của bố, tôi vẫn nhớ như in trong đầu, đó là những trần càn của thực dân Pháp. Địa đạo đã làm cho bọn giặc khiếp sợ”.

Anh Thanh kể, nếu người lạ chui xuống địa đạo mà không có người chỉ dẫn sẽ bị lạc ngay. Đáng tiếc khi những người ngày trước tham gia đào địa đạo này phần lớn đã không còn, những người số ít được chứng kiến những ngày tháng hào hung ấy thì tuổi đã cao, không còn nhớ được chuyện của gần một thế kỷ trước.

Theo sử sách còn ghi lại thì xã Nam Hồng là một trong những căn cứ quan trọng trong cuộc chiến chống thực dân Pháp. Trong cuộc chiến này, Nam Hồng đã chiến đấu tất cả 308 trận, 2017 ngôi nhà bị thiêu hủy, 113 liệt sĩ đã anh dũng ngã xuống… Để hạn chế thương vong và chiến đấu thắng lợi, người dân Nam Hồng đã đào một hệ thống địa đạo chằng chịt, bắt đầu từ nhà thờ họ Ngô, thôn Đoài.

Chỉ đọc được có thế, chúng tôi quyết định đến tận nơi để chui xuống địa đạo năm nào cha anh ta đánh giặc. Điều đáng buồn là khi đến nơi chúng tôi được biết toàn bộ đường địa đạo từng là di tích kháng chiến một thời, nay chỉ còn hơn 60 m chạy ngầm qua 4 gia đình ông Phạm Văn Dộc, ông Phạm Văn Cán, ông Phiến và gia đình bà Lê. 

Hiện nay, địa đạo có 2 cửa lên xuống, trong đó một cửa nằm trong nhà ông, cửa còn lại là ở nhà bà Phạm Thị Lai, cũng ở thôn Vệ. Đó là tất cả những gì còn lại của địa đạo dài hơn chục km ngày xưa. Anh Thanh cho biết, địa đạo cứ ngắn dần đi theo thời gian.

Đoạn còn lại của địa đạo không khí ẩm thấp, mùi lạ tấn công và đã rất lâu rồi không ai xuống

Chúng tôi khá thất vọng với sự xuống cấp của địa đạo có một không hai ở thủ đô này. Bày tỏ sự thất vọng với ông Dộc. Ông cho hay: “Việc bảo tồn di tích không phải việc của từng người dân có địa đạo đi qua mà của các cơ quan chức năng. Thậm chí, chúng tôi cũng không có quyền tự ý mở nắp hầm địa đạo”. 

Từ chỗ địa đạo này chạy khắp mọi ngõ ngách của thôn Vệ đến bây giờ chỉ còn lại một nhánh ngắn ngủi. Niềm tự hào của người dân như ông Dộc đứng trước nguy cơ biến mất. Nỗi lo bảo tồn di tích luôn canh cánh trong mỗi người dân.

Bí phương án bảo tồn

Địa đạo đi dưới nhà dân lại thuộc quyền quản lý của chính quyền. Xem ra chưa nói đến việc bảo tồn mà việc phục vụ khách tham quan đã gặp nhiều khó khăn. Trong báo cáo của UBND xã Nam Hồng gửi cho chúng tôi có đề cập đến rất nhiều khó khăn trong công tác bảo tồn. 

Những năm qua, chính quyền từ huyện đến cơ sở đã vận động những hộ gia đình có địa đạo chạy qua trong quá trình xây dựng và cải tạo nhà ở không làm ảnh hưởng đến địa đạo. Đặc biệt, từ năm 2000, Hà Nội đã đầu tư khoảng 1,2 tỷ đồng thực hiện dự án "Bảo tồn, tôn tạo và khai thác khu di tích địa đạo Nam Hồng" giai đoạn một với 17 hạng mục. 

Mặc dù triển khai từ năm 2000 nhưng đến nay giai đoạn một của dự án vẫn chưa hoàn thành, do vướng về cơ chế, đền bù đối với các hộ dân có địa đạo chạy qua. Việc xử lý thoát nước, chống ẩm cho địa đạo chưa được thực hiện. Và từ đó đến bây giờ dự án dang dở vẫn chưa có lối đi hợp lý.

Đến năm 2010, khu di tích Địa đạo Nam Hồng được một khoản đầu tư trên 70 tỷ đồng xây dựng và nâng cấp tuyến đường địa đạo… Tuy nhiên, dự án  vẫn dậm chân tại chỗ. Đoạn địa đạo cũ xuống cấp nghiêm trọng, hệ thống thông gió hoạt động hạn chế, hệ thống chiếu sáng đã hỏng toàn bộ, địa đạo bị ẩm mốc, có nước khi mưa to…

Địa đạo "độc" ở Nam Hồng rất hẹp, chỉ có thể bò.

Lãnh đạo xã Nam Hồng rất quyết tâm đưa địa đạo ở đây trở thành một điểm du lịch cùng với tuyến du lịch Cổ Loa - Đền Sái - rối nước Đào Thục - làng nghề Vân Hà – ca trù Lỗ Khê. Nhưng thực tế chúng tôi nhận thấy địa đạo đang trong tình trạng xuống cấp chưa thể là điểm cho khách du lịch tham quan.