500 năm trên đất Trung Hoa vẫn nói tiếng Việt

Điều lạ là 5 thế kỷ sống trên đất khách, quê người, được công nhận là 1 trong 56 dân tộc của Trung Hoa, nhưng những người con mang trong mình dòng máu Lạc Hồng vẫn không quên nguồn cội, vẫn hằng ngày sử dụng ngôn ngữ của đất mẹ...

Lai lịch 500 năm

"Kinh tộc ở đây có 12 họ, với khoảng 8.000 dân, định cư chủ yếu trên 3 đảo: Vạn Vĩ, Sơn Tâm và Vu Đầu. Họ Tô được coi là họ lớn nhất. Đa số người thuộc Kinh tộc ở đây đều có gốc gác ở Hải Phòng"- anh Tô Xuân Phát, đội 12, bãi biển Vạn Vĩ (xã Giang Bình, thị xã Đông Hưng, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc) cho biết như vậy.

"Đại gia" Tô Xuân Phát và cháu.

Anh Phát cho biết thêm, để không bị mất gốc, người dân tộc Kinh ở đây vẫn dạy con cái nói tiếng Việt, giao tiếp bằng tiếng Việt khi ở nhà. Bởi vậy, mặc dù trải qua gần 500 năm định cư trên đất Trung Hoa, được công nhận là 1 trong 56 dân tộc của Trung Quốc, nhưng tiếng Việt vẫn không bị lãng quên. Đặc biệt, để "gần dân", hầu hết các quan chức địa phương cũng đều thông thạo cả hai tiếng Trung-Việt.

Nằm giữa trung tâm đảo Vạn Vĩ có một ngôi đình được xây dựng khang trang, có tên gọi là Há đình. Lối dẫn từ mặt phố vào cửa đình dài nửa km, được lát gạch đỏ nổi bật, lòng ngõ rộng, cổng tam quan rất hoành tráng. Trước cổng tam quan là tấm biển giới thiệu Há đình được viết bằng hai thứ tiếng Trung, Việt. Nơi đây được coi là tụ điểm sinh hoạt văn hoá của người Kinh tộc trên 3 hòn đảo Vạn Mỹ, Vu Đầu và Sơn Tâm.

Theo giới thiệu tóm tắt thì từ "Há" dịch sang tiếng Việt là "ca hát". Há đình có nghĩa là hát đình (một lễ hội văn hoá truyền thống thường thấy của dân tộc Kinh). Lễ hội được bắt đầu từ mùng 9/6 đến 15/6 âm lịch.

Hàng năm, khi đến những ngày này, người Kinh tộc dù ở bất cứ xa gần đều trở về Há đình để đoàn viên sum họp. Há đình ghi lại, người dân tộc Kinh có mặt ở đất này cách đây khoảng chừng 500 năm. Dấu ấn lịch sử này được ghi lại bằng một truyền thuyết khá lý thú: Khi đó, trên mặt biển Đầu Ruồi có một con rết thành tinh, mỗi năm lật đổ không biết bao thuyền bè, nuốt bao nhiêu ngư phủ. Chấn Hải Đại vương quyết chinh phục con rết tinh này. Đại vương biến thành một người ăn mày, cưỡi thuyền ra biển, khi đến gần cửa hang, rết tinh quen thói há mồm chực nuốt người, lập tức Đại vương cho lăn quả bí đỏ được nung nóng vào miệng rết tinh, rết tinh bị giết chết. Thân rết đứt thành ba khúc, khúc đầu nay gọi là đảo Vu Đầu, khúc giữa là đảo Sơn Tâm và khúc cuối là đảo Vạn Vĩ. Để cảm tạ ơn đức Chấn Hải Đại vương, người Kinh trên ba hòn đảo lập Há đình thờ phụng...  

  
Những đại gia nơi đất khách

Nếu 500 năm trước, công việc của người Kinh trên đất Trung Hoa chủ yếu là nghề chài lưới và đánh bắt hải sản, thì hiện nay, những người giàu có nhất ở 3 hòn đảo Vạn Vĩ, Sơn Tâm và Vu Đầu lại là những người buôn bán than hay còn gọi là đại gia "mùi than".

Tôi đã may mắn gặp được đại gia "mùi than" Ngô Thắng trong một quán ăn trên bãi biển Vạn Vĩ. Dù chỉ cách thành phố Đông Hưng (Quảng Tây) chưa đến 30km, nhưng người dân Vạn Vĩ vẫn có lối sống hết sức thuần nông, với đậm phong cách Việt - cả gia đình thường quây quần bên mâm cơm. Họ chỉ kéo nhau ra quán nhậu khi bàn chuyện làm ăn hay đãi bạn khi "trúng mánh".

Vì vậy, thấy tôi vào quán một mình, chủ quán người Hoa loay hoay không biết phải làm cơm thế nào. Ngô Thắng thấy vậy đã "chữa cháy" bằng cách kéo tôi vào bàn nhậu cùng bạn bè anh. Thắng giới thiệu anh là người gốc Hải Phòng, sang Vạn Vĩ từ năm lên 3 tuổi. Vợ Thắng cũng là người Việt, gốc Hải Phòng. Thắng có ngôi biệt thự khang trang trên đảo Vu Đầu nhưng mỗi tháng anh chỉ về đó vài buổi, bởi công việc chính của anh là buôn bán than ở Bạch Long Vĩ.

Ngô Thắng cho biết, trước đây anh cũng theo mọi người đi đánh bắt cá, cuộc sống cũng chỉ đủ ăn. Nhưng nhờ những chuyến đánh cá gần đảo Bạch Long Vĩ đó mà Thắng biết được có những chuyến tầu chở than từ Quảng Ninh sang Trung Quốc bán. Vốn thông thạo cả hai tiếng Việt - Trung, Thắng bắt đầu bẻ lái cuộc đời sang một hướng khác: đi buôn than vào năm 1998.

Thoạt đầu, Thắng chỉ đứng ra làm môi giới, sau này, khi đã có chút lưng vốn, cùng với công việc môi giới, Thắng còn bốc hàng lên bãi ở Vu Đầu, Thầm Cát - những bãi than khổng lồ phục vụ cho cả triệu hộ dân đất Giang Bình. Gần 10 năm lấm lem với than bụi, Ngô Thắng đã trở thành một trong những "mùi than" giàu có nhất trên đảo Vu Đầu.

Ở Vạn Vĩ, Vu Đầu, cũng giống như Thắng, đàn ông Kinh tộc (và cả người Trung biết tiếng Việt) đều đổ xô đi buôn than, thậm chí có người bỏ việc Nhà nước để gắn bó với nghề này. Trong bữa tiệc được chủ quán phục vụ như thượng khách, những người ngồi cùng bàn với tôi đều là các "mùi than" có tiếng và đều mang gốc Việt. Thấy tôi thộn ra không hiểu, mọi người chuyển sang dùng tiếng Việt. Tôi để ý thấy câu chuyện của họ xoay quanh việc tìm cách giải quyết với đối tác người Trung như thế nào, trước vấn đề giá than đầu ra tăng chóng mặt trong thời gian qua. "ở bên này, nay một giá, mai một giá sẽ khiến các chủ buôn người Trung rất khó chịu"- Với ánh mắt đầy âu lo, Ngô Thắng giải thích.

Tuy không dám nhận mình thuộc hàng đại gia, nhưng xét về sự giàu có ở Vạn Vĩ thì Tô Xuân Phát chẳng kém cạnh gì ai. Quê gốc Hải Phòng, gia tộc của Tô Xuân Phát được coi là một trong những người đầu tiên đặt chân lên đất Vạn Vĩ, tính đến nay được 7 đời. Từ 3 đời nay, gia đình anh sinh sống bằng nghề đóng thuyền đi biển. Anh Phát cho biết, cứ khoảng 3, 4 ngày, xưởng của anh lại cho hạ thuỷ một con thuyền. Giá mỗi con thuyền khoảng 20 đến 30 triệu đồng (tiền Việt Nam), trừ đi các khoản, mỗi tháng anh bỏ ra được gần 50 triệu đồng.

Trong số 20 công nhân hiện đang làm tại xưởng đóng thuyền của anh Phát, có 19 người gốc Việt. Vợ và 3 người con dâu của anh Phát cũng đều gốc Việt, quê ở Hải Phòng. Dù hầu như các thành viên trong gia đình (trừ anh Phát) chưa một lần đặt chân lên đất mẹ, nhưng trong  ngôi nhà của anh, tiếng Việt là ngôn ngữ giao tiếp chính. Ngoài vai trò là chủ xưởng đóng thuyền, anh Phát còn là "nghệ sỹ" đàn bầu nổi tiếng ở đất Vạn Vĩ. Bởi vậy, Phát là thành viên chính trong ban tổ chức lễ hội Há đình, hàng năm anh có cơ hội sang Trà Cổ thi hội...
  
Dòng máu Việt...

Chủ của 2 sạp buôn hoa quả lớn nhất ngay cổng vào chợ Vạn Vĩ chính là hai phụ nữ gốc Việt: Chị Nguyễn Thị Mai và chị Đào Thị Lan. Quê gốc các chị ở huyện Kiến An, Hải Phòng. Chị Mai sang đây từ năm 16 tuổi, hiện đã lấy chồng người Trung Quốc và có hai con (con gái lớn 7 tuổi, con gái út 2 tuổi). Chồng chị người Đông Hưng, nhưng lại chọn Vạn Vĩ làm nơi kiếm kế sinh nhai. Một ngày làm việc của chị Mai bắt đầu từ lúc 6 giờ sáng và kết thúc vào lúc 10 giờ đêm. Ban ngày, chồng chị đi phụ giúp anh vợ buôn bán hải sản (mang từ Việt Nam sang) cho các lái buôn ở Nam Ninh, tối đến mới ra phụ giúp vợ đẩy xe hàng về nhà trọ. Bởi vậy hầu như mọi việc trong gia đình đều một tay chị Mai lo liệu.

Chị Nguyễn Thị Mai (trái) bán hàng tại chợ Vạn Vĩ.

Giơ bàn tay sần sùi, đầy những vết cắt ngang dọc do dóc mía, cắt cam, chị Mai nhẩm tính: "Với tốc độ buôn bán như hiện nay, chỉ một năm nữa thôi vợ chồng chị sẽ mua được một móng nhà trên đảo Vạn Vĩ". Chị Mai cho biết, một khu đất đẹp chừng 100m2 ở Vạn Vĩ hiện có giá khoảng 300 triệu đồng Việt Nam. Hai năm nay, chưa một ngày chị dám nghỉ buổi chợ, sợ không dồn đủ tiền mua nhà. "Nghỉ một ngày, con cái lại chậm được về nhà mới một ngày" - chị bảo thế. Có lẽ đó là động lực giúp chị vượt qua được những khắc nghiệt ở nơi đầu sóng ngọn gió này.

Người phụ nữ Kinh tộc nhiều tuổi nhất ở Vạn Vĩ mà tôi được tiếp xúc là cụ Mủ Xoay Chống, năm nay đã 89 tuổi. Ngôi nhà của cụ Chống nằm ngay sau toà chính của Há đình. Cũng bụi tre, giếng nước, sân gạch, nhìn nhà cụ mà nao lòng nhớ cố hương. Đúng là khi tha hương, mới thấy thấm câu "Khi ta ở, đất là nơi đất ở..." của nhà thơ Chế Lan Viên.

Sẩm tối, cụ Chống lụi cụi vào bếp, đôi tay gân guốc như rễ cây thi thoảng lại gẩy từng cọng rơm, ánh lửa bập bùng soi rõ khuôn mặt nhăn nheo. Cụ đang chuẩn bị bữa tối cho cả nhà. Cũng giống như đa số người dân ở Vạn Vĩ, cụ Chống được sinh ra ở Trung Quốc. Gần 90 năm qua, chưa một lần được về Việt Nam nhưng tiếng Việt thì cụ nói rất sõi.

Cụ Chống cho biết, trước đây gia đình cụ theo nghề chài lưới, từ khi chồng mất, cụ không đi biển nữa mà ở nhà đi cào hàu và phụ giúp việc cho con cái. Hiện cụ Chống ở cùng vợ chồng hai người con trai. Sống chung dưới một mái nhà nhưng hai chị em dâu (một Trung, một Việt) rất hoà thuận. Ban ngày, hai người đàn ông đi đóng thuyền thuê, hai người phụ nữ đi bán hàng đến tối mịt, mình cụ ở nhà lo từ việc giặt giũ, cơm nước, tắm rửa cho cháu và chăm sóc đàn gia cầm gần 100 con.

Cụ Chống bên đàn gà nhà mình.

Trò chuyện với tôi, cụ Chống luôn chân, luôn tay với các việc không tên. Cụ mời tôi ở lại ăn cơm cùng gia đình. Giữa những khuôn mặt người lạ mà tôi vẫn có cảm giác gần gũi, thân thuộc. Bữa cơm mang đậm dấu ấn làng quê Việt Nam: cơm trắng, cá kho, rau cải luộc và có cả món dưa muối...

Trong bữa ăn, cụ Chống cười nhiều lắm. Nhìn cụ, tôi thấy nhớ bà ngoại. Ngoại tôi cũng thường cho gà ăn và lùa chúng vào chuồng mỗi khi chiều sẩm tối, cũng dạp người bên bếp lửa hồng chuẩn bị cơm tối cho các con, cũng cười khi có điều vui trong lòng. Nhưng ngoại tôi có thể kể chuyện cổ tích cho con cháu nghe, còn cụ Chống thì không. Cụ Chống và thế hệ con cháu của cụ chỉ biết tiếng Việt qua những câu giao tiếp hàng ngày, giữa các thành viên trong gia đình như hầu hết những người Kinh tộc khác trên đất Giang Bình. Thoáng một chút lo âu, nhưng dù sao, 500 năm vẫn nhớ và nói được tiếng mẹ đẻ, tiếng của cội nguồn, như vậy cũng là quý lắm rồi.

Lang thang dạo trên bãi biển Vạn Vĩ, tôi nhớ tới mong ước mà cụ Chống thổ lộ khi tối. Cụ bảo, giá mà đến cuối đời được một lần về Việt Nam... Tôi hứa với cụ sẽ cố gắng thu xếp để ước vọng của cụ thành hiện thực, trong thời gian ngắn nhất. Cụ Chống cười, để lộ hàm răng móm mém. Dòng máu Việt đã và vẫn chảy trong huyết quản của những người như cụ Chống, anh Phát, anh Thắng, chị Mai… và những thế hệ sau nữa. Tôi tin thế!

Đông Hưng 12/2007
Mai Thúy