“Anh Sao Đỏ” đi sứ Liên Xô

Không ai khác, đó chính là “Anh Sao Đỏ” Nguyễn Lương Bằng, một nhà hoạt động cách mạng đã ghi tên mình vào lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc.

Tuy vậy, ít ai biết được những ngày đầu tại Liên Xô trong vai trò của Đại sứ, ông đã được phía Chính phủ Liên Xô đón tiếp như thế nào và những nghi thức ngoại giao của Việt Nam đã được “bổ sung” ra sao?

Người xây móng quan hệ Việt - Xô

Theo những tài liệu lịch sử còn được lưu giữ lại, chính đồng chí Nguyễn Lương Bằng là người đã góp công to lớn trong việc đặt nền móng vững chắc cho quan hệ hữu nghị tốt đẹp giữa Liên Xô (sau này là Liên bang Nga) và Việt Nam.

Đó là nói chuyện sau này, còn vào cái “buổi đầu bỡ ngỡ” ấy, trong vai trò đại diện ngoại giao cho một quốc gia non trẻ, phái đoàn của chúng ta đã đến và lưu lại Liên Xô ra sao, được những ai tiếp đón, nội dung các cuộc hội đàm, hội kiến thế nào vẫn còn là một bí ẩn chưa được công bố...

Qua tìm hiểu của chúng tôi, đồng chí Nguyễn Lương Bằng cùng các cán bộ ngoại giao của ta đến Liên Xô vào ngày 17/4/1952. Sau khi nghỉ ngơi 2 ngày, một cuộc tiếp xúc với phía bạn đã diễn ra. Đó là vào ngày 19/4/1952, Đại sứ Nguyễn Lương Bằng đã gặp Vụ trưởng và Vụ  phó Vụ lễ tân của Liên Xô để tìm hiểu về nghi lễ, nghi thức và cách thức trình Quốc thư. Được phía bạn hướng dẫn tận tình và tỉ mỉ những vấn đề thuộc về lễ nghi nước sở tại, đoàn của chúng ta đã phần nào bớt bỡ ngỡ và vững tin hơn.

Ngày 22/4/1952, cuộc gặp chính thức và quan trọng đầu tiền đã diễn ra giữa đồng chí Nguyễn Lương Bằng và Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Liên bang Cộng hoà XHCN Xô viết Vưsinski. Cuộc gặp này chỉ diễn ra trong thời gian  khoảng 15 phút  và theo đúng thủ tục ngoại giao. Sau đó, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Liên Xô đã báo cáo lại với các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô về nội dung và kết quả cuộc gặp gỡ với vị đại sứ của Việt Nam.

Bản báo cáo mật của Bộ trưởng ngoại giao Liên Xô

Tại kho tư liệu của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, chúng tôi đã tìm được nhiều tài liệu quan trọng về vấn đề này. Trong đó, có cả các bản Báo cáo mật của Bộ trưởng Vưsinski gửi Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô Xtalin và một số đồng chí lãnh đạo cao cấp của Liên Xô lúc đó. Các báo cáo này nói rõ về cuộc tiếp đón Đại sứ Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà Nguyễn Lương Bằng tại Mátxcơva và đó chính là cuộc gặp ngày 22/4/1952.

Đồng chí Nguyễn Lương Bằng sinh ngày 2/4/1904 tại xã Thanh Tùng, huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương, trong một gia đình nhà Nho trong sạch. 20 tuổi, ông đã tham gia cách mạng, bị thực dân Pháp bắt nhiều lần, 2 lần vượt ngục. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông đã được Đảng, Nhà nước tin cậy, giữ nhiều trọng trách: Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Đại sứ Việt Nam đầu tiên tại Liên Xô, TGĐ Ngân hàng Nhà nước, Tổng thanh tra của Chính phủ, Phó Chủ tịch nước Cộng hoà XHCN Việt Nam... Ông từ trần năm 1979 và để lại một tấm gương sáng về tính mẫu mực và đạo đức Cách mạng. Sống bình dị, tiết kiệm, bà Thục Trinh - người bạn đời của ông cũng noi gương ông, trong thời điểm ở Hà Nội "tấc đất, tấc vàng" đã tự nguyện trả lại căn biệt thự ở số 5 Thiền Quang. (Nguồn website Thư viện Hải Phòng)

Đây là các bản tài liệu bằng tiếng Nga, hiện vẫn đang được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III ở Hà Nội. Bản báo cáo gửi Tổng Bí thư Xtalin có đoạn viết:

“Hôm nay, tôi đã tiếp đón Đại sứ Việt Nam Nguyễn Lương Bằng tại Mátxcơva nhân dịp Đại sứ sẽ  trình Quốc thư lên Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô viết tối cao Liên Xô. Tháp tùng Đại sứ có Bí thư thứ nhất Đại sứ quán Nguyễn Đức Quỳ - phiên dịch buổi tọa đàm từ tiếng Việt sang tiếng Pháp.

Trong buổi nói chuyện mang tính chất lễ tân, tôi quan tâm đến tình hình sức khoẻ của Hồ Chí Minh, đến tinh thần nhân dân trong các vùng giải phóng.

Đại sứ trả lời rằng sức khoẻ của ông Hồ Chí Minh rất tốt. Ở Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, dân chúng đầy tinh thần sẵn sàng chiến đấu mặc dù buộc phải vượt qua nhiều khó khăn to lớn. Đại sứ nói thêm rằng, để vĩnh viễn kết thúc chế độ Bảo Đại, sẽ còn phải tiến hành cuộc kháng chiến trường kỳ và đầy hy sinh gian khổ.

Đáp lại câu hỏi của tôi về tình hình kinh tế trong các vùng giải phóng của Việt Nam ra sao, Đại sứ trả lời rằng: hiện nay tình hình kinh tế của đất nước  đã khá hơn rất nhiều sau khi tiến hành một loạt biện pháp hành chính.

Tôi hỏi đại sứ, Thủ đô vùng giải phóng của Việt Nam đã cố định chưa?

Đại sứ trả lời rằng, một số thành phố đã nằm trong tay quân giải phóng, tuy nhiên, đến nay Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà vẫn chưa có thủ đô cố định. Các cơ quan Đảng và Nhà nước Trung ương vẫn hay phải di chuyển từ nơi này qua nơi khác, nhưng chủ yếu trong ba tỉnh: Thái Nguyên, Bắc Cạn, Tuyên Quang. Đại sứ nói thêm rằng, những thành phố trong các vùng giải phóng hầu như bị phá huỷ hoàn toàn.

Về câu hỏi của tôi: “Có đường sắt thuộc quyền quản lý của nước cộng hoà hay không?” Đại sứ trả lời rằng, quân giải phóng kiểm soát một số đoạn đường sắt riêng biệt, chủ yếu nằm ở phía Nam và các vùng biên giới phía Bắc giáp Trung Quốc.

Sau đó, tôi có hỏi là có nhiều người Mỹ ở Việt Nam không? Đại sứ trả lời là không có các đơn vị quân đội Mỹ. Bên cạnh Bảo Đại chỉ có Phái đoàn quân sự Mỹ.

Kết thúc buổi toạ đàm, tôi nói với Đại sứ rằng, nếu Đại sứ có bất cứ vấn đề gì khó khăn nảy sinh với Bộ Ngoại giao Liên Xô, chúng tôi sẵn lòng giúp Đại sứ bằng mọi cách.

Đại sứ cảm ơn và nói rằng, ông rất cần sự giúp đỡ của chúng ta, hơn nữa ông lại không có bất cứ kinh nghiệm ngoại giao nào...”

Trình Quốc thư, “học” nghi thức ngoại giao

Theo báo cáo của Đại sứ, tiếp theo đó ngày 23/4 /1952, Đại sứ đã trình Quốc thư cho Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô viết tối cao Liên Xô. Thời gian này do vừa mới đến, chưa kịp sắp xếp xong nhà công vụ nên ông Nguyễn Lương Bằng  ở khách sạn.

Khi trình Quốc thư, ông Vụ trưởng Vụ Lễ tân đem xe ô tô của ông Sovécních - Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô viết tối cao Liên Xô đến khách sạn để đón ông Nguyễn Lương Bằng vào Điện Kremlin và theo thủ tục ngoại giao, chỉ có Đại sứ Nguyễn Lương Bằng đi xe đó.

Lễ trình Quốc thư diễn ra trong một căn phòng rộng. Ông Chủ tịch Đoàn chủ tịch Xô viết tối cao, ông Tổng Thư ký Xô viết tối cao và Thứ trưởng Bộ Ngoại giao đứng đợi sẵn ở  phòng trong, ông Nguyễn Lương Bằng và ông Vụ trưởng Vụ Lễ tân bước vào. Theo sau Đại sứ có ông Quỳ, Bí thư thứ nhất, ông Nguyễn Thương, Bí thư thứ hai Đại sứ quán Việt Nam tại Liên Xô và  một số nhân viên của Chủ tịch phủ. 

Sứ quán nghèo nàn, ngập nước mưa

Vào thời điểm đồng chí Nguyễn Lương Bằng làm đại sứ ở Liên Xô, sứ quán ta còn nghèo nàn lắm. Nói là sứ quán cho oai chứ thực ra là một căn nhà cũ kỹ, thấp lè tè trên một con đường nhỏ, mưa xuống là lầy lội, nước tràn cả vào nhà. Vậy mà, đồng chí Nguyễn Lương Bằng vẫn đồng cam cộng khổ với anh em trong nhiều năm trời. Mãi sau này, khi Bác Hồ chính thức sang thăm Liên Xô, bạn chứng kiến cảnh khổ sở của Sứ quán Việt Nam mới cho sửa chữa con đường đó nên đỡ hơn được rất nhiều cho điều kiện sống của cán bộ. Nhiều đại sứ kế tiếp ông ở Liên Xô đã nói rằng, họ học được ở ông tác phong: Chân thành, khiêm tốn, giản dị để tranh thủ sự ủng hộ to lớn nhất của bạn.

Đến giữa phòng, Đoàn dừng lại, ông Vụ trưởng Vụ Lễ tân giới thiệu Đại sứ Nguyễn Lương Bằng với các ông Chủ  tịch, Tổng Thư ký và ông Thứ trưởng Bộ Ngoại giao. Sau đó, ông Nguyễn Lương Bằng đọc Lời Chúc mừng (tuy đây không phải là thủ tục ngoại giao bắt buộc của Liên Xô). Đọc xong, ông Bằng tiến đến trình Quốc thư cho ông Sovécních - Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Xô viết tối cao Liên Xô và ông Chủ tịch tiến đến để nhận Quốc thư. Trong buổi  lễ  trình Quốc thư có cán bộ phiên dịch tiếng Pháp.

Sau khi nhận Quốc thư, ông Sovécních giới thiệu ông Tổng Thư ký Xô viết Tối cao và ông Thứ trưởng bộ Ngoại giao Liên Xô với ông Nguyễn Lương Bằng, ông Bằng cũng giới thiệu những người đi cùng Đoàn Ngoại giao. Giới thiệu xong, Lãnh đạo Liên xô mời Đại sứ và các thành viên vào phòng riêng để toạ đàm. Thời gian toạ đàm theo thủ tục ngoại giao chỉ kéo dài chừng 15 phút. Sau đó, Lãnh đạo Liên xô mời khách chụp ảnh chung và quay phim. Từ khi xe đưa Đại sứ vào Điện Kremlin đến khi kết thúc Lễ trình Quốc thư có tới 7 người quay phim và chụp ảnh.

Sau ngày trình Quốc thư, Đại sứ Nguyễn Lương Bằng đã đi thăm các ông Thứ trưởng, Vụ trưởng ở Bộ Ngoại giao Liên Xô, các vị Đại sứ của các nước bạn. Ngoài ra ông cũng đi thăm Đại sứ Miến điện. Các cuộc gặp gỡ giữa ông với các vị khách diễn ra trong  bầu không khí niềm nở và thân mật. Qua các câu chuyện xã giao với các vị khách ở Mátxcơva, mọi người đều rất chú ý tìm hiểu tình hình chiến sự, tình hình kinh tế và đời sống của nhân dân Việt Nam. Trong khuôn khổ xã giao, Đại sứ đã thông báo những nét chính về tình hình các mặt trên để bạn bè thế giới có thể hiểu thêm về tình hình quân sự, về đời sống và con người Việt Nam, qua đó họ thêm ủng hộ nhân dân Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Tất cả những điều này đều được Đại sứ Nguyễn Lương Bằng báo cáo với đồng chí Trường Chinh - Tổng Bí thư của Đảng. Vì sao Đại sứ lại báo cáo cả những vấn đề rất chi tiết, rất cụ thể, nặng về tính chất nghi thức như vậy?

Bởi vì đến năm 1950, Liên Xô và Trung Quốc là những nước đầu tiên đặt quan hệ ngoại giao với nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, ông Nguyễn Lương Bằng là Đại sứ đầu tiên của ta tại Liên Xô; mặt khác sau khi giành được chính quyền, chúng ta lại phải tiến hành cuộc kháng chiến trường kỳ nên kinh nghiệm ngoại giao không có nhiều. Do vậy, theo yêu cầu của Trung ương, mọi nghi thức ngoại giao cần phải báo cáo đầy đủ về trong nước, coi đó như là những tri thức, những kinh nghiệm quí, cần thiết để cho chúng ta học tập và thực hành trong công tác ngoại  giao.

Minh Sơn - Chí Long