Bể xương khổng lồ giữa thủ đô

Thứ tư, 19:15 26/12/2012 | Xã hội

Hơn 2 triệu người chết trong nạn đói kinh hoàng năm Ất Dậu 1945 và ngay giữa thủ đô, còn lại một chứng tích của những ngày tháng đen tối đó nhưng đã dần chìm vào quên lãng.

Bia tưởng niệm đặt ngay trên “bể xương”

Di tích còn lại của nạn đói năm 1945 ở Hà Nội là một hố chôn tập thể, hay người ta thường gọi là bể xương mà năm 1951, người dân Hà Nội đã quy tập hài cốt về đây. Rồi cái chứng tích duy nhất về nạn đói khủng khiếp chưa xa ấy bị bỏ hoang cho đến khi những cơn lốc đô thị hóa ập đến…

Đi tìm chứng tích nạn đói 1945

Con số hơn 2 triệu người chết vì nạn đói lan tỏa khắp cả miền miền Trung lẫn miền Bắc. Trong tài liệu của Viện Sử học nói rất chi tiết nạn đói kinh hoàng này. Khắp các địa phương Quảng Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Ninh Bình, Nam Định, Thái Bình, Hà Nội, Hải Phòng… mọc lên không biết bao nhiêu bãi tha ma từ những hố chôn tập thể như Cồn Ma, mả Quán, gò Ma… Tuy nhiên, hố chôn tập thể lớn nhất là ở Hà Nội.

Ông Nguyễn Đình Lâm (Khu tập thể Hào Nam, Đống Đa) kể: “Tôi nhớ không nhầm vào khoảng tháng 3/1945, hàng ngày có những tốp người đẩy xe hai bánh đi gom xác người nằm la liệt ở đầu đường cuối ngõ. Xác người chất hàng đống. Thời ấy tuy còn nhỏ nhưng tôi vẫn nghe người ta nói về những xác chết vì đói được tập kết về hai nghĩa trang Phúc Thiện và Hợp Thiện. Đó là hai nghĩa trang chính nằm ở ngoại ô thành phố”.

Từ chuyện kể của ông Lâm, tôi lần tìm hai nghĩa trang trên. Nghĩa trang Phúc Thiện nằm trong công viên Thủ Lệ. Tại công viên Thủ Lệ, hiện nay không còn dấu tích gì của những nấm mồ chôn tập thể. Còn Hợp Thiện nằm bên sông Kim Ngưu thuộc quận Hai Bà Trưng đã được di dời.

Đi dọc sông Kim Ngưu thuộc địa phận quận Hai Bà Trưng, hỏi về nấm mồ chôn người trong nạn đói 1945, không một ai hay biết. Cho đến khi hỏi về bể xương khổng lồ thì người ta mới chỉ cho tôi vào hẻm 559/86/17 đường Kim Ngưa.

Đó là một con hẻm nhỏ, lọt thỏm giữa những dãy nhà nối nhau cao vút chỉ vừa đủ cho hai chiếc xe máy tránh nhau. Khu tưởng niệm những nạn nhân nạn đói 1945 nằm khiêm tốn ở cuối ngõ. Tấm bia lớn được đính trên tường ngoài cổng ghi: “Nơi an giấc ngàn năm của đồng bào chết vì oanh tạc và nạn đói 1944-1945”.

Khuôn viên khu tưởng niệm tuy chật chội nhưng khang trang sạch sẽ. Nơi tôi đứng, một bệ xi măng lớn được đặt bia lớn ít ai biết rằng ngay dưới phần bê tông kia là hàng nghìn bộ hài cốt được chôn tập thể của đồng bào ta hơn nửa thế kỷ trước.

Hàng nghìn, hàng vạn số phận tang thương chen chúc nằm lẫn lộn dưới đó. Thật khó lòng mà nghĩ đến một nơi sầm uất và chật chội đến ngạt thở, lại là nơi chất chứa hàng ngàn hai cốt được chôn chung với nhau trong một bể xương khổng lồ - Dấu tích về một quá khứ bi thương còn lại duy nhất ở thủ đô.

Những bức ảnh của nhà nhiếp ảnh Vũ An Ninh được trưng bày trong khu nhà tưởng niệm

Ngay cổng ra vào, là tấm bê tông lớn khắc tạc bài văn tế của GS Vũ Khiêu cho những vong hồn xấu số. Có lẽ công việc công phu nhất của người còn sống khi ghi lại dấu ấn này chính là những tấm ảnh của nghệ sĩ Võ An Ninh và công trình khoa học đầy đặn của GS Văn Tạo và cộng sự. Tuy vậy, công trình nghiên cứu trên mới chỉ in vài trăm cuốn một lần vào năm 1995. Trong nhà lưu niệm vẫn còn đó những bức ảnh đen trắng đắt giá ghi lại quá khứ tang thương của nhà nhiếp ảnh Võ An Ninh.

Ông Đặng Văn Tuyến - Người trông coi khu tưởng niệm - cho biết: Không có sách vở nào cũng như cá nhân nào thống kê được có bao nhiêu bộ hài cốt được chôn trong bể xương này. Người ta chỉ ước lượng với con số lên đến hàng chục nghìn con người xấu số. Hàng năm vẫn có rất nhiều đoàn khách trong nước và nước ngoài đến thắp hương, trong số đó có Chủ tịch Đảng Cộng sản Nhật.

Trong cơn lốc đô thị hóa

Khu mộ tập thể của đồng bào chết trong nạn đói 1945 nhìn từ trên cao

Cơn lốc đô thị những năm 90 của thế kỷ trước đã làm cho khuôn viên “bể xương” ngày một bé lại. Là người dân gốc ở Kim Ngưu, lại nắm giữ cái chức tổ trưởng tổ dân phố 69A từ năm 1996 đến nay nên hơn ai hết ông Tuyến nắm rất rõ quá trình tồn tại của “bể xương” khổng lồ này.

Ông nói: “Ngày trước, khu tưởng niệm rộng hơn bây giờ. Nhưng do quá trình đô thị hóa nhanh chóng làm cho diện tích khu tưởng niệm chỉ còn 158 m². Bể xương này xây dựng từ năm 1951 và đến năm 2003 được Chính phủ cho trùng tu tôn tạo. Trước đây một số thông tin cho rằng bể xương này là do công của một người phụ nữ tên N. đã miệt mài dày công thu nhặt hơn 300 chiếc tiểu khắp vùng chợ Mơ tập kết về đây là không đúng sự thật”.

Vào những năm giữa thập niên 80 của thế kỷ trước, khu nghĩa trang Hợp Thiện vẫn là một vùng đất đồng không mông quạnh. Rất nhiều nười dân đã chọn mua những mảnh đất rẻ tiền là các bãi đất xấu nằm giữa những ruộng rau muống, bãi lau sậy tốt um tùm và nằm ngay sát bể hài cốt của đồng bào chết đói năm 1945. Hồi đó, những đợt sóng đô thị hóa chưa thực sự mạnh mẽ nên số hộ dân sống cạnh bể xương chỉ đến trên đầu ngón tay.

Đến những năm 2006, 2007 nhà cửa thi nhau mọc lên như nấm. Người ta đã chen lấn và thu nhỏ diện tích khu tưởng niệm những oan hồn chết đói năm 1945 tại thủ đô ngày một nhỏ lại.

Theo nhiều người dân ở phường Vĩnh Tuy cho biết trên thực tế ở khu vực này có tới 2 bể xương chứ không phải là một. Bể xương lớn hiện nằm dưới bia tưởng niệm. Còn bể xương nhỏ với diện tích khoảng 50 m² hiện nay nằm lẫn trong nhà dân. Vậy là ở đây vẫn còn cảnh người sống và người chết sống chung với nhau. “Trong rất nhiều năm, hàng chục hộ gia đình vẫn sử dụng nước giếng khoan để sinh hoạt hàng ngày” - Ông Tuyến nói.

Trước tình trạng khu tưởng niệm duy nhất về nạn đói năm 1945 của đồng bào ngày càng bị thu hẹp và đẩy lùi vào sâu trong ngõ, ông Tuyến nói rằng đã có quyết định giải toả mặt bằng lấy 700 m đất để làm một con đường chạy thẳng từ đường Kim Ngưu vào khu tưởng niệm.

Q.Thành

quangthanh