Chuyện chưa kể quanh chiến thắng "Điện Biên Phủ trên không"

Ông là thần tượng của lớp sinh viên báo chí chúng tôi khi ấy. Ông dạy bảo chúng tôi với tư cách là một phóng viên lão làng, từng lăn lộn khắp các chiến trường từ Nam ra Bắc. Ông là nghệ sĩ ưu tú, đạo diễn, nhà quay phim Phạm Việt Tùng.

Nhiệm vụ nặng nề

Ông giờ vẫn vậy! Vẫn cái vẻ hồn nhiên như chúng tôi đã thấy thủa nào. Nhìn phong thái ấy, chắc ít ai nghĩ ông đã ở tuổi 70. Ngày ấy, ông đang công tác tại Ban Truyền hình, trực thuộc Đài Tiếng nói Việt Nam. Là người từng lăn lộn với máy quay phim ở khắp các chiến trường khốc liệt nên khi thấy Mỹ lật lọng ở Hội nghị bốn bên tại Pari, ông linh cảm sắp có đánh lớn ở Hà Nội. Bởi linh cảm ấy nên lúc nào ông cũng kè kè máy quay cùng mấy hôm phim nhựa bên mình, sẵn sàng tác nghiệp như người lính sẵn sàng bước vào trận đánh. Và rồi, linh cảm của ông đã thành hiện thực, khi Hội nghị Pari đổ vỡ, cuộc chiến khốc liệt đã diễn ra.

Tốp quay phim của ông được lãnh đạo đài phân làm hai mũi. Mũi thứ nhất bám tại trận địa tên lửa của Tiểu đoàn 77 ở Chèm, tốp thứ hai, do ông là tay máy chính trực chiến trên các... nóc nhà. Với “máu nghề nghiệp” của mình, mỗi khi tiếng loa quen thuộc “đồng bào chú ý, máy bay địch còn cách Hà Nội” vang lên thì ông và ê kíp của mình lại vác máy... trốn đi (mặc dù đã có lệnh phải xuống hầm trú ẩn).

Trinh sát nhiều nơi, thấy gần khách sạn Hoà Bình (phố Lý Thường Kiệt) có nhà thờ của những người theo đạo Cao Đài, ông quyết định chọn nơi đó là địa bàn tác nghiệp. Khi ấy, ông nghĩ đơn giản, Mỹ sẽ không nhằm nhà thờ để rải bom nên tập kết ở đó là rất an toàn. Từ nhà thờ, khi B52 tới, vọt lên sân thượng khách sạn Hoà Bình bấm máy cũng nhanh. 

Được trang bị máy quay hiện đại nhất lúc ấy nên ông tự đặt ra yêu cầu cho bản thân mình: Phải quay được cảnh B52 bị bắn tung, cháy sáng trên bầu trời. Hình ảnh ấy phải rõ, nét để khi xem mọi người có thể dễ dàng nhận ra Mỹ đã chính xác thua.

“Nhiệm vụ” ấy quả thật là chẳng dễ dàng gì. Ông kể, cứ khi nghe còi báo động hú vang, ông và ông Đắc Lương (phụ quay) lại lóc cóc vác đồ nghề vọt lên sân thượng. Thế nhưng, thời khắc máy bay bị bắn và rơi chỉ diễn ra có vài giây nên nhiều lần ống kính của ông đã... vồ trượt. Có những đêm hai anh em vác máy lên rồi lại lỉnh kỉnh vác về tới cả mấy bận nhưng vẫn không thu được hình ảnh nào ưng ý. Kiên nhẫn nằm chờ, gần chục ngày sau, ông đã có được “món quà” mà mình mong muốn. Ông bảo, “món quà” ấy bất ngờ, bất ngờ đến nỗi ông nghĩ hình như “giời thương” sự vất vả của mình nên mới thưởng ban hậu hĩnh vậy.

Hôm ấy, đêm 27/12, như bao lần “trực chiến” khác, ông và phụ tá Đắc Lương lại có mặt trên sân thượng khách sạn Hoà Bình khi những hồi còi báo động ngân dài. Rút kinh nghiệm từ những đêm trước, lần này, ông hướng ống kính về phía bến phà Khuyến Lương bởi nơi ấy, B52 thường xuất hiện cắt bom. Tự... trói mình vào mấy chiếc cột thép sẵn có trên nóc khách sạn, ông nín thở đứng chờ. Chỉ ít phút sau, đất trời lại rung lên bần bật. Ngói vỡ, gạch bay rơi loảng xoảng. Đang chăm chú chờ con mồi vào tầm ngắm thì ông Đắc Lương nói trong hốt hoảng: “Anh Tùng! Anh Tùng ơi, đằng này, đằng này!”. Nghe cộng sự của mình líu ríu gọi vậy, ông vội vàng ngoắt máy ra phía sau. Trước mắt ông là cảnh tượng mà ông chưa từng tận thấy bao giờ. Trên nên trời đen như mực ở khu Hoàng Hoa Thám cả một khoảng lửa khổng lồ đang bùng cháy ngùn ngụt. Theo phản xạ tự nhiên, ông vội vàng bấm máy chứ chẳng kịp ngắm nghía gì. Chỉ trong vòng có hơn chục giây, khối lửa ấy đã... “hạ cánh an toàn”, tạo ra một tiếng nổ đinh tai, xé óc. Ông bảo, trong đời, ông chưa thấy hình ảnh nào lại hoành tráng đến vậy.

Chui xuống “căn cứ”, ê kíp làm phim của ông vội vã xem luôn sản phẩm của mình. Khi máy phát hình hiện lên nguyên vẹn hình ảnh ông đã thấy khi nãy, ông đã mừng đến run bắn cả người. Tuyệt vời hơn nữa, phía trước cái khối lửa khổng lồ ấy, máy quay của ông đã chộp được cả cảnh cột phát sóng của đài truyền hình, trông hệt như họng pháo, vươn lên giữa trời.

Cảnh B52 bị bắn rơi do Phạm Việt Tùng chớp được

“Ý tưởng vàng” cho những ngày lịch sử

Ông bảo, so với những đồng nghiệp khác, ông là người may mắn bởi vinh dự là người đầu tiên được bấm máy quay chiếc B52 đầu tiên bị bắn hạ trên bầu trời Hà Nội. Đêm đó, ngày 18/12, cùng ê kíp phục trên mái nhà quan sát bầu trời, thấy tiếng máy bay gầm rú nặng nề khác lạ cùng tiếng bom nổ rền rất gần nhưng ông vẫn chẳng nghĩ giặc Mỹ đã sử dụng ngay vũ khí tối thượng của mình để đánh Hà Nội. 3 giờ sáng hôm sau, ngày 19/12, vừa định chợp mắt thì ông nhận được lệnh của lãnh đạo mình: Sang Phủ Lỗ gấp vì tên lửa của ta vừa bắn hạ một pháo đài bay đầu tiên ở đó. Nhận được thông tin nóng hổi ấy, ông vồ máy quay tức tốc lên đường.

Phải mất 6 giờ đồng hồ thì ông mới có mặt tại hiện trường. Nơi ấy là cánh đồng Chuôm, cách trận địa pháo của Tiểu đoàn 59 (Tiểu đoàn bắn hạ chiếc B52 đầu tiên này) khoảng 10 cây số. Ông kể, chiếc máy bay bị bắn rơi từ 20 giờ hôm trước nhưng khi ông đến lửa vẫn cháy nghi ngút. Khệ khệ vác máy tiến vào, ông mải miết bấm máy ghi hình, cố gắng chọn những hình ảnh “đắt” nhất để có thể chứng tỏ với mọi người rằng đây đích thị là “con ngáo ộp” mà giặc Mỹ vẫn từng hăm dọa.

Ông kể, quay xong những thước phim quí giá đó, trên đường từ Phủ Lỗ về Hà Nội, tự nhiên ông thấy mình lóe lên một ý tưởng xuất thần. Ngay trước khi bước vào trận đánh, ông đã cố gắng tìm cho “đứa con tinh thần” của mình một “cái tên” ấn tượng, nhiều ý nghĩa thế nhưng mãi vẫn bế tắc. Trên đường quay về ấy, ông lẩn thẩn bởi những nghĩ vu vơ. Nghĩ đến những trận chiến đầy oanh liệt của quân và dân ta, nghĩ đến những chiến thắng vĩ đại đặt dấu chấm hết cho những cuộc xâm lăng của kẻ thù đến từ bên ngoài. Đó là trận Bạch Đằng đại phá quân Nguyên, đó là trận Chi Lăng phá tan quân Minh, đó là trận Đống Đa đuổi giặc Thanh về nước. Và, gần đây nhất là đại thắng Điện Biên Phủ, kết liễu cuộc đời của thực dân Pháp tại chiến trường Việt Nam. Tình hình chính trị này, khả năng đây cũng là cuộc chiến cuối cùng của Mỹ, được mất cũng đều nằm cả ở đây. Và, với việc pháo đài bay bất khả xâm phạm như đế quốc Mỹ vẫn từng rêu rao bị bắn hạ tại Phù Lỗ thì trận chiến này phần thắng đã chắc chắn thuộc về ta. Vậy nên, trận đánh này cũng có thể coi là Điện Biên Phủ thứ hai, kết liễu số phận của tên đế quốc sừng sỏ. Nghĩ đến đây bỗng dưng mắt ông sáng rực. “Phải rồi, trận này cũng như Điện Biên Phủ! Hà Nội cũng như Điện Biên! Mình có tên, có tứ cho phim rồi!” Ông reo thầm trong đầu ý tưởng mới lạ ấy.

Về đến cơ quan, ngay lập tức ông đem ý tưởng đó trình bày luôn với lãnh đạo phòng. Nghe anh diễn thuyết, lãnh đạo phòng ông ưng lắm nhưng để cho chắc, cấp trên đã gợi ý đem ý tưởng đó đến xin ý kiến Đại tướng Võ Nguyên Giáp để Đại tướng cho đánh giá. Đến tận nhà tìm gặp tướng Giáp, khi nghe ông trình bày về tứ phim của mình, đại tướng gật gù: “Được!”. Vậy là, ngay ngày hôm đó, tên phim “Hà Nội - Điện Biên Phủ” đã hằn sâu trong đầu ông. Tất cả các cảnh ông quay sau này đều dựa theo tứ phim ấy.

Sau 12 ngày đêm chiến đấu kiên cường, đế quốc Mỹ đành phải cay đắng chấm dứt trận tập kích chiến lược của mình. Khi ấy, bởi muốn nhanh chóng có phim để gửi đi nước ngoài tố cáo tội ác dã man của đế quốc Mỹ, đồng thời để bạn bè quốc tế thấy được thắng lợi vẻ vang của quân dân ta nên Ban biên tập đã trông chờ phim của ông từng giây từng phút. Một buổi, đang hí hoáy làm việc, chợt Tổng biên tập Trần Lâm đến vỗ vai ông hỏi: “Cậu Tùng, bao giờ thì xong phim Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không đấy?”. Thấy lãnh đạo đài hỏi vậy ông cũng vội vã trả lời theo tiến độ vạch sẵn của mình. Khi ấy, ông đâu có biết rằng, câu hỏi có chút bâng quơ của ông Trần Lâm về bộ phim ông đang làm đã nhanh chóng được... nhân rộng một cách không ngờ đến vậy.

Sau này, bộ phim của ông đã giành được rất nhiều giải thưởng tại các cuộc liên hoan báo chí. Ngay năm 1973, “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không” đã dành được giải thưởng lớn nhất về báo chí tại liên hoan phim được tổ chức tại Thụy Sĩ. Và, cũng từ tên bộ phim ấy, cụm từ “Điện Biên Phủ trên không” nói về chiến thắng lịch sử 12 ngày đêm của quân dân ta tại Hà Nội đã thành bất tử.    

(Còn nữa)

Ghi chép của Đào Thanh Tuy