Cửa ngõ dân số trên chặng đường phát triển

Mục tiêu của sự phát triển suy cho cùng là nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người. Mục tiêu đó chỉ có thể đạt được khi qui mô dân số, tốc độ tăng trưởng dân số, sự phân bố dân cư và nguồn nhân lực thực sự phù hợp và tác động tích cực đến sự phát triển.

Chiến lược dân số là một bộ phận quan trọng của chiến lược phát triển đất nước; một trong những vấn đề hàng đầu tác động trực tiếp đến nền kinh tế - xã hội; là yếu tố cơ bản để nâng cao chất lượng cuộc sống của con người. Chính vì vậy, dân số vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. 

Cùng với các chương trình mục tiêu quốc gia khác, Chương trình mục tiêu quốc gia "DS-KHHGĐ" đã đóng góp hết sức quan trọng vào sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước.

Nếu như sau 32 năm (1960 - 1992), dân số nước ta đã tăng gấp 2,3 lần với mức giảm sinh bình quân mỗi năm chỉ được 0,45 phần ngàn, thì chỉ trong vòng 10 năm thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VII), từ 1993 - 2003, tỷ lệ sinh đã giảm rất nhanh, bình quân mỗi năm giảm được 1 phần ngàn.

Nếu như giai đoạn 1985 - 1992, bình quân cả nước có 2,2 - 2,3 triệu phụ nữ mang thai và sinh đẻ hàng năm thì hiện nay, khi dân số tăng thêm 17 triệu người, con số đó chỉ từ 1,4 - 1,5 triệu phụ nữ, giảm được khoảng 80 vạn phụ nữ không tham gia vào sinh đẻ, có điều kiện học tập và tham gia các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội. Kết quả giảm sinh nhanh trong 10 năm qua đã tránh sinh thêm 11,25 triệu trẻ em, đóng góp trực tiếp làm tăng GDP bình quân đầu người 1% mỗi năm. Đầu tư 1.000 đồng cho chương trình DS-KHHGĐ đem lại lợi ích kinh tế thuộc 3 lĩnh vực y tế, giáo dục và các dịch vụ xã hội 5.300 đồng và đem lại lợi ích kinh tế nói chung 17.600 đồng. Kết quả đó đã góp phần quan trọng vào tốc độ tăng trưởng kinh tế, thành tựu xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống, chất lượng con người.

Tại Hội nghị Quốc tế về Dân số và Phát triển ở Cairo, Ai Cập năm 1994, Liên Hợp Quốc khuyến nghị các nước cần đầu tư cho công tác DS-KHHGĐ 2 USD/người, nhưng ở Việt Nam hiện nay mới ở mức 0,5 USD/người (chưa đạt mức 0,6 USD/người như Nghị quyết Trung ương IV, Khoá VII đã đề ra). Trong khi một số nước trong khu vực đã đầu tư trên 1USD/người như Indonesia, Thái Lan, Trung Quốc. Còn đất nước 1,3 tỉ người đã đầu tư cho công tác DS-KHHGĐ 2,2 USD/người, và đến năm 2010, con số đầu tư này là 4 USD/người. 

Theo tính toán, dựa vào kết quả Tổng điều tra Dân số và nhà ở (1/4/1999), thì đến năm 2010 dân số Việt Nam là 100 triệu dân, nhưng trong thực tế, có khả năng quy mô dân số này sẽ được khống chế chậm lại 15 năm (vào năm 2025). Sự khống chế thành công tốc độ gia tăng dân số quá nhanh, bước đầu kiểm soát được việc gia tăng dân số sẽ là cơ sở cho sự ổn định qui mô dân số ở mức khoảng 115 - 120 triệu người vào giữa thế kỷ XXI. Việc giảm sinh được vài chục triệu người thực sự là con số có ý nghĩa rất lớn cho sự phát triển bền vững trong tương lai của đất nước.

Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, nếu Việt Nam thực hiện tốt Chương trình DS-KHHGĐ thì quy mô dân số sẽ ổn định ở mức 120 triệu người vào năm 2035 và GDP bình quân đầu người sẽ bằng 31,2 lần GDP bình quân đầu người năm 1990. Ngược lại, nếu không thực hiện tốt Chương trình DS-KHHGĐ thì quy mô dân số sẽ ở mức 160 triệu người vào năm 2035 và GDP bình quân đầu người chỉ bằng 25 lần GDP bình quân đầu người của năm 1990.

Mặc dù công tác dân số của chúng ta đã có những tiến bộ vượt bậc, đạt được những kết quả đáng ghi nhận, nhưng trên chặng đường hướng tới việc giải quyết một cách toàn diện, đồng bộ và vững chắc các vấn đề dân số, trước mắt chúng ta còn nhiều khó khăn và thách thức. Hằng năm, dân số nước ta tăng 1,1 triệu người. Với 86 triệu người, quy mô dân số nước ta đứng thứ 13 trên thế giới. Do tác động mức sinh cao những năm trước đây, số phụ nữ bước vào độ tuổi sinh đẻ hằng năm vẫn gấp gần 3 lần số người bước ra khỏi độ tuổi sinh đẻ. Những yếu tố đó tạo ra áp lực phát triển dân số rất lớn.

Bên cạnh đó, những kết quả nhận thức và hành động về dân số của chúng ta chưa vững chắc. Nhiều vấn đề trong lĩnh vực dân số như tình trạng chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên/ thanh niên, sự phát triển của đại dịch HIV/AIDS, chất lượng dân số thấp, di dân và quản lý dân số, an toàn cho các bà mẹ... còn chưa được giải quyết tốt. Nghị quyết số 47-NQ/TW, ngày 22/3/2005 của Bộ Chính trị về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện chính sách DS-KHHGĐ đã chỉ rõ: "Chúng ta chưa nhận thức đầy đủ tính chất khó khăn, phức tạp và lâu dài của công tác này trong bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước, dẫn đến chủ quan, thoả mãn với những kết quả ban đầu, buông lỏng lãnh đạo, chỉ đạo, thiếu kiên định trong tổ chức thực hiện chính sách DS-KHHGĐ...".

Dân số là cửa ngõ xung yếu để chúng ta vượt qua những rào cản xã hội trên chặng đường phát triển bền vững của đất nước. Nhằm đạt được các mục tiêu về DS-KHHGĐ trong Chiến lược dân số 2001 - 2010, tiến tới ổn định ở mức hợp lý về quy mô dân số vào giữa thế kỷ XXI, đòi hỏi phải được sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo sát sao của các cấp ủy Đảng, chính quyền và sự tham gia của toàn xã hội. Cần có một hệ thống giải pháp đồng bộ từ công tác lãnh đạo, chỉ đạo đến củng cố và hoàn thiện tổ chức bộ máy, nâng cao năng lực cán bộ từ Trung ương đến cơ sở; cải tiến cơ chế quản lý, chính sách, chế độ, nâng cao hiệu quả truyền thông, giáo dục; vận động và cung cấp các biện pháp KHHGĐ...

Lê Cảnh Nhạc