Đề án "Không HĐND cấp quận, huyện, phường, xã": Nên lấy ý kiến nhân dân

Nhiều ý kiến đồng tình với đề án này vì sẽ tiết kiệm được một nửa số lần tiếp xúc cử tri, tránh chồng chéo, trùng lặp giữa HĐND các cấp. Nhưng một số đại biểu lại cho rằng, bỏ HĐND thì sẽ có lỗ hổng lớn trong giám sát đối với cán bộ, lãnh đạo chính quyền các cấp này. Những bức xúc của cử tri phản ánh đến Thành phố cũng sẽ bị hạn chế, do tâm lý “ngại” và cản trở về địa lý.

GĐ&XH đã có cuộc trao đổi thẳng thắn với một số đại biểu HĐND các cấp, nhà nghiên cứu xã hội học và đại diện của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) – cơ quan chịu trách nhiệm giới thiệu đại biểu cho HĐND – xung quanh vấn đề này.

Hiệu quả của HĐND phường chưa cao

Qua khảo sát của PV Báo GĐ&XH cho thấy, hiện có nhiều luồng ý kiến trái ngược nhau về vai trò, hiệu quả công tác của HĐND cấp cở sở.

Tại HĐND phường Thành Công (quận Đống Đa), ông Nguyễn Văn Tiền (Chủ tịch HĐND) cho biết: “Qua nhiều năm công tác ở lĩnh vực này, tôi thấy hiệu quả hoạt động của HĐND cấp phường không cao, còn nhiều hạn chế, không đạt được như yêu cầu chung đề ra. Hoạt động có phần hình thức, mỗi lần tiếp xúc cử tri nghe bà con nói nhưng nhiều khi những ý kiến đó mang tính chất cá nhân, hoặc là những vấn đề riêng lẻ trong từng tổ dân phố chứ không thấy được cái chung của cả địa phương”.

Theo ông Tiền, nguyên nhân là do cơ chế, vì đa số các đại biểu HĐND đều là các cán bộ đã về hưu, tham gia thêm vào công tác đường phố dẫn đến hạn chế trong việc truyền đạt chủ trương của Đảng, Nhà nước. Phường Thành Công hiện có 25 đại biểu, thì chỉ có 7 cán bộ còn đương chức, giữ các cương vị trong Ủy ban. 

Với gần 3 vạn dân, hiện phường Thanh Xuân Bắc (quận Thanh Xuân) là địa phương đang thực hiện 4 hình thức tiếp xúc cử tri: trước và sau kỳ họp HĐND; theo yêu cầu cử tri; tiếp xúc theo chuyên đề và theo yêu cầu đại biểu. Tuy nhiên,  qua thăm dò ý kiến cử tri của PV Báo GĐ&XH thì HĐND phường chủ yếu chỉ duy trì hình thức tiếp xúc cử tri trước và sau mỗi kỳ họp HĐND, còn tiếp xúc cử tri theo yêu cầu cử tri hoặc theo yêu cầu đại biểu rất hạn chế.

Ý kiến phản ánh của một lãnh đạo MTTQ của TP Hà Nội hiện đang sống trên địa bàn phường này cho thấy, HĐND cũng không công khai nội dung chất vấn, chất vấn ai, kết quả chất vấn theo quy định số 39 của Mặt trận. Do không biết rõ về nội dung chất vấn để có thể lựa chọn những vấn đề liên quan đến bản thân, nên phần lớn dân cư địa phương ít quan tâm đến các kỳ họp HĐND phường, vai trò giám sát vì thế cũng kém hiệu quả hơn.

Sẽ có vận động tranh cử công bằng

Về chủ trương thí điểm mô hình không HĐND cấp phường, ông Nguyễn Văn Tiền  - Chủ  tịch HĐND phường Thành Công đồng tình ủng hộ: “Tôi rất tán thành chủ trương này, vì bây giờ trình độ người dân rất cao và họ có nhiều cách để thực hiện quyền làm chủ, không nhất thiết chỉ có mỗi biện pháp kiến nghị qua HĐND. Kể cả HĐND cấp quận, huyện –  cũng trong tình trạng tương tự như HĐND cấp phường”.

Với mô hình hiện nay, mỗi năm HĐND có hai đợt tiếp xúc cử tri chính thức, nếu bỏ HĐND cấp phường thì sẽ phải có những cách tiếp xúc cử tri bằng nhiều hình thức khác. “Thà rằng tìm ra cách tiếp xúc tốt hơn còn hơn là giữ mãi mô hình như hiện nay mà không có hiệu quả”, ông Tiền nhấn mạnh.

Đồng tình với quan điểm này, ông Trần Vũ Đại (Phó chủ tịch HĐND phường Cát Linh) bày tỏ, thực tế hoạt động của HĐND phường Cát Linh không xảy ra tình trạng quá tải, tất cả ý kiến của cử tri trong các đợt tiếp xúc nếu thuộc thẩm quyền của phường thì đều được chuyển tải và giải quyết. Những vấn đề thuộc thẩm quyền của quận hoặc thành phố thì được chuyển lên.

Ông Đại cũng đánh giá, từ trước đến nay các chức danh như chủ tịch UB phường là do HĐND phường bầu, nếu bỏ HĐND thì dân sẽ bầu trực tiếp nên sẽ dân chủ hơn. Lúc đó sẽ có vận động tranh cử, đưa ra chương trình hành động. Như vậy, chắc chắn sẽ tác động mạnh hơn đến vai trò, trách nhiệm của người trúng cử khi giữ cương vị lãnh đạo phường.

Nên lấy ý kiến của dân trước khi quyết định

Theo ý kiến của phần lớn các HĐND cấp phường, nếu đứng về mặt truyền tải những bức xúc của cử tri thì đúng là việc đưa qua cấp quận, huyện chỉ làm thời gian dài thêm, hơn là đưa thẳng lên cấp thành phố. Nhưng đứng về mặt giám sát, nếu bỏ cấp quận, huyện thì ai giám sát chính quyền cấp này.

“Cái này phải cân nhắc, liệu có thể thay thế giám sát bằng các tổ chức khác như thanh tra hay thanh tra nhân dân hay không? Nếu không có thì chưa đủ thuyết phục để bỏ HĐND cấp quận, huyện”, ông Phạm Văn Hoà, Chủ tịch HĐND phường Kim Mã chia sẻ. Ông Hoà cũng cho rằng, công việc thực tế của HĐND không quá bận như bên Ủy ban, số lượng đại biểu HĐND được cơ cấu dựa trên số dân nên không có tình trạng quá tải trong công việc.

Tuy nhiên, HĐND là cơ quan đại diện cho tiếng nói của dân, là nơi phản ánh những bức xúc của dân đến cấp chính quyền và việc bỏ HĐND cấp quận, huyện, phường, xã liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân. Ông Trần Vũ Đại cho rằng, nên thăm dò ý kiến người dân trước khi đưa ra quyết định có nên thí điểm mô hình này hay không.

Ông Nguyễn Thế Thảo, Chủ tịch UBND TP Hà Nội: Sẽ thí điểm mô hình “không HĐND cấp quận, huyện, phường, xã”

Trả lời PV Báo GĐ&XH về tuyên bố dừng thực hiện đề án thí điểm chính quyền đô thị và mô hình không HĐND cấp quận, huyện, phường, xã tại Hà Nội, Chủ tịch TP Hà Nội Nguyễn Thế Thảo cho biết: “Việc này TƯ đã bàn và đã thống nhất rồi. Vấn đề cơ bản bây giờ là mình phải làm thí điểm chứ chưa nên vội vàng quyết định ngay. TP đang đề nghị được làm thí điểm và chính phủ cũng cho phép Hà Nội làm thí điểm.

Không phải là Hà Nội dừng không làm nữa, mà chúng tôi chỉ tạm dừng, tiếp tục nghiên cứu để khi thực hiện thí điểm sẽ làm được tốt. Hiện chúng tôi đang bàn với Học viện Hành chính để lập đề cương thật khoa học. Chắc chắn sẽ thực hiện thí điểm đề án chính quyền đô thị và mô hình không HĐND cấp quận, huyện”.

Được biết, trước đó ông Lưu Tiến Định, Giám đốc Sở Nội vụ Hà Nội ra quyết định tạm dừng việc xây dựng đề án thí điểm mô hình chính quyền đô thị và đề án không HĐND cấp quận, huyện, phường, xã. Ông Định cho rằng, Hà Nội sau khi mở rộng sát nhập toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh (Vĩnh Phúc), 4 xã thuộc huyện Lương Sơn (Hoà Bình) thì việc xây dựng đề án theo phạm vi của Hà Nội hiện nay sẽ không còn phù hợp. Giám đốc Sở Nội vụ Hà Nội cũng cho biết, cần nghiên cứu thận trọng trước khi đưa ra quyết định thí điểm mô hình này.

Ông Đoàn Xuân Tiến, đại biểu HĐND quận Cầu Giấy: Bỏ HĐND thì chính quyền sẽ khó khăn trong việc chỉ đạo

Trao đổi với GĐ&XH, đại biểu Đoàn Xuân Tiến cho rằng nếu bỏ HĐND cấp  quận phường thì chính quyền sẽ khó khăn trong việc chỉ đạo điều hành. Theo ông Tiến, vấn đề mấu chốt là phải nâng cao vai trò của các cấp HĐND, nhất là với từng cá nhân các đại biểu. Ngoài việc lựa chọn đại biểu theo cơ cấu thì việc chú trọng đến các tiêu chuẩn về năng lực của đại biểu là rất quan trọng.

Ông Tiến cho rằng MTTQ nên làm tốt hơn nữa công tác giới thiệu đại biểu. Nếu các đại biểu được giới thiệu là những người có năng lực cao thì cử tri dễ dàng chọn ra được những đại biểu có chất lượng. Nếu chỉ giới thiệu những người năng lực có hạn thì làm gì có đại biểu có năng lực mà bầu. Giới thiệu đại biểu thì phải xem người đó có thực sự vì lợi ích của dân không.

Theo ông Tiến, nếu đã có chính quyền thì đương nhiên nên có HĐND nhưng đó phải là những người thực sự đại diện cho dân. HĐND các cấp hiện nay chưa thực sự đại diện hoàn toàn cho dân do năng lực còn yếu kém, thiếu cơ chế hoạt động. Nếu bỏ HĐND thì công tác giám sát sẽ càng yếu kém hơn, dân sẽ bị sức ép “hành chính” nặng hơn.

Ông Phạm Ngọc Thảo, Phó chủ tịch MTTQ TP Hà Nội: Nên tăng cường đại biểu cho cấp phường, xã

Có ý kiến cho rằng chỉ nên bỏ HĐND cấp quận, huyện, còn giữ lại cấp phường, xã. MTTQ TP có đồng tình?

Tôi thấy những năm qua, HĐND cấp quận, huyện đều có những vai trò đóng góp nhất định, vì TP thì không dễ gì mà với được đến 232 phường xã, cho nên cần phải có một cấp trực tiếp chuyển tải, triển khai những nghị quyết của TP vào địa phương cụ thể. HĐND quận, huyện vừa làm cầu nối cấp phường xã với TP, vừa giúp cho chính quyền cấp quận đề ra những chính sách phù hợp với điều kiện địa phương. Và giúp TP giám sát kiểm tra chính quyền cấp đó.

Tuy nhiên, trong xu thế đổi mới, kiện toàn lại hệ thống chính trị thì cần xem xét một chút. Vì có những nội dung ở cấp quận huyện chưa rõ, na ná với cấp TP. Vấn đề nhiệm vụ, ngân sách, tổ chức TP đã quyết định hết, như vậy rõ ràng là hiệu lực của cấp quận huyện cũng nên cân nhắc để sắp xếp lại cho phù hợp. Có nhiều vấn đề cần xem lại. Còn xã phường là tổ chức gánh trực tiếp, gần với dân nhất.

Có nghĩa nên tăng cường đại biểu cho cấp phường, xã?

Tôi nghĩ nên bổ sung thêm cán bộ có năng lực cho cấp xã phường thì hơn. Chứ qua nhiều khâu chuyển tải như bây giờ thì có khi ở khâu nào đó việc chuyển tải không đạt hiệu quả. TP quyết mọi vấn đề rồi thì cấp cơ sở phường cứ thế mà thực hiện.

Trong bài toán tăng cường đại biểu cấp cơ sở, giảm bớt khâu trung gian, có nên đưa đại biểu HĐND quận, huyện về cấp phường để tăng cường tiếp thu, chuyển tải bức xúc của cử tri lên TP?

Đây cũng là quan điểm của Đảng là hướng về cơ sở. Vấn đề mà Đảng, Nhà nước đặt ra là tăng cường cho cơ sở về nhiều mặt, về bộ máy (số lượng và chất lượng cán bộ), về cơ chế (quyền năng) và tạo điều kiện cho hoạt động.

Tôi cho rằng cái hướng bỏ HĐND cấp quận, huyện, tăng cường đại biểu cho cấp phường, xã là đúng. Chấm dứt tình trạng nhiều người nghĩ, ít người làm như hiện nay. Vấn đề là phải tăng cường làm sao để đại biểu thực hiện tốt được quyền năng giám sát. Vai trò giám sát từ Quốc hội cho đến HĐND các cấp, nhìn chung là yếu. Giám sát ở đây không chỉ là moi móc, phê bình nhau mà còn chỉ ra những bất cập trong chỉ đạo chung để xây dựng hoàn thành mục tiêu.

Muốn tăng cường cho cấp cơ sở mà vẫn giám sát được cấp quận, huyện thì phải sửa một số văn bản qui phạm pháp luật về quy định số đại biểu trên số lượng dân; về cơ chế, điều kiện để đại biểu có thể thực hiện giám sát. Ví dụ như phụ cấp của đại biểu hội đồng như hiện nay thì không thể thực hiện giám sát tốt được. Chưa kể năng lực cũng chưa phải là tốt.

Đại biểu Phạm Hữu Thắng (Chủ tịch HĐQT TCty Thương mại Hà Nội): Bỏ HĐND cấp quận, huyện, giữ lại HĐND cấp phường, xã

Theo tôi chỉ nên bỏ HĐND cấp quận, huyện. Không nên bỏ HĐND cấp phường vì HĐND phường là nơi gần dân nhất, sâu sát với dân nhất. Các ý kiến, bức xúc của nhân dân cũng được tiếp thu nhiều nhất, qua đó sẽ được truyền tải đến thành phố nhiều nhất.

Tôi nghĩ nên bổ sung đại biểu cho cấp phường để có thể nắm bắt được từng bức xúc nhỏ của nhân dân. Tuy nhiên, nếu có thực hiện mô hình không HĐND cấp quận, huyện thì cũng nên có lộ trình dần dần, không nên thực hiện vội vàng.

Ông Trịnh Duy Luân, Viện trưởng Viện Xã hội học: Không nên làm theo tư duy "hình như..."

Dưới góc nhìn của một nhà xã hội học, ông nghĩ sao về đề án thí điểm mô hình “không HĐND cấp quận, huyện, phường, xã”?

Theo tôi, mô hình không quan trọng bằng chính năng lực cán bộ và những quy trình - thủ tục để nó hoạt động. Kể cả nhiều mô hình cũng không sao, cứ theo tầng bậc mà chạy, nhưng vấn đề là nó có bị ách tắc ở đâu không, hay trong quá trình truyền tải từ trên xuống dưới đã bị méo mó, biến dạng. Hay các cấp từ cơ sở đến quận, huyện năng lực yếu, không đủ sức để thẩm thấu chính sách đó. Theo tôi là do cả hai mặt. Quản lý một đô thị lớn là một vấn đề cực kỳ phức tạp, nhất là khi chúng ta sắp mở rộng.

Theo ông có nên “can đảm” đổi mới để sớm bỏ HĐND hai cấp này?

Để có bất kỳ quyết định gì liên quan đến hệ thống chính trị (như chủ trương này) phải bắt nguồn từ thực trạng hoạt động của hệ thống hiện hành.

Tôi cho rằng hệ thống nhìn nhận của ta chưa đủ khách quan, chưa đủ mới để tiến hành những bước đi đổi mới. Ví dụ như nhìn thấy cấp phường không hiệu quả thì bỏ cấp phường nhưng nhiều khi tác động của nó là đến chính cấp thành phố chứ không phải cấp phường.

Tôi nghĩ là tầm nhìn của lãnh đạo thành phố phải mở ra hơn nữa. Mỗi quyết định liên quan đến đời sống đã phải cân nhắc rất kỹ, chứ chưa nói đến những chính sách liên quan đến hệ thống chính trị. Việc thay đổi bộ máy cấu trúc càng phải cân nhắc thật kỹ vì đó là máy cái, chính sách phải xuyên qua cấp quận, huyện, qua phường rồi mới đến được người dân. Nếu thay đổi bộ lọc đó thì phải hết sức cân nhắc về hậu quả đối với người dân, xem bộ máy đó có chịu được tải không.

Nghĩa là ông lo đến chuyện đề án thí điểm này là kết tinh của “những ý tưởng bất chợt” chứ không phải từ căn cứ thực tiễn? 

Tôi nghĩ không nên làm theo kiểu tư duy: “Hình như bộ máy này không làm việc hay không hoạt động hiệu quả nên bỏ nó đi” hoặc “cái này không quản lý được nên cấm”. Đó là cách nhìn rất hẹp, rất cục bộ.

Phải nhìn lại hệ thống từ thành phố trở xuống. Nhìn lại vai trò của các cấp HĐND với nhân dân, với chính quyền. Xem lại hiệu quả không chỉ với HĐND mà với cả hoạt động của thành phố. Cần phải có phân tích, đánh giá thực trạng của hệ thống HĐND, thể chế quản lý có vấn đề gì.

Nhưng không ít ý kiến của chính các đại biểu HĐND cho rằng, HĐND ở hai cấp này hoạt động không hiệu quả và nên xem xét lại vấn đề có duy trì bộ máy này hay không?

Về việc xem xét lại thì tôi cho rằng nên có. Hệ thống chính trị, đoàn thể cũng giống như một cỗ máy, hoạt động đến một lúc nào đó thì phải kiểm tra xem có chạy tốt không.

Phải rà soát tổng thể xem hệ thống HĐND hoạt động như thế nào, cần thay thế cái gì, thay thế bộ phận này thì có ảnh hưởng đến bộ phận khác không. Phải lên sơ đồ, mô hình xem tại sao nó không hoạt động được. Nếu bộ máy đó vẫn hoạt động tốt nhưng chỉ vì có yếu tố nào đó ở đầu vào, đầu ra thế nào đó mà nó hoạt động động chưa tốt, thì phải điều chỉnh chính chỗ đó. Nếu không tính đến tác động gián tiếp xung quanh và với những đối tượng thụ hưởng mà vẫn ra quyết định thì không khoa học.

Ông có tính đến chủ trương cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy của Đảng, Nhà nước?

Đúng là cải cách hành chính thì càng đơn giản, càng gọn càng tốt. Nhưng vấn đề thu hẹp không phải là mục đích tự thân, mà phải làm sao để vẫn con người ấy nhưng mà hiệu quả hơn, thông qua việc thay đổi các quan hệ chức năng, quy định trách nhiệm rõ ràng, cụ thể.

Sẽ hợp nhất nguyên trạng HĐND Hà Nội và Hà Tây Theo Bộ trưởng Bộ Nội vụ Trần Văn Tuấn, sau khi sát nhập Hà Tây về Hà Nội thì sẽ hợp nhất nguyên trạng đại biểu HĐND Hà Nội và Hà Tây. Các đại biểu dân bầu ra sẽ tiếp tục hoạt động hết nhiệm kỳ. Việc phải bầu Chủ tịch, Phó Chủ tịch HĐND và UBND thì Chính phủ sẽ tiến hành các bước phù hợp để đảm bảo về cán bộ.

Nhóm Phóng viên