Đi tìm truyền thuyết ông vua người La Chí

Và hành trình đi tìm huyền thoại về ông vua của người La Chí cũng đầy cam go…

 

 

Đỉnh núi Gia Long sừng sững như một nóc nhà khổng lồ ở nơi tận cùng cực Bắc Tổ quốc. Tên núi giống với tên của một ông vua người La Chí. Ngôi mộ thiêng của ông nằm giữa rừng cấm, được bảo vệ bằng đức tin và những truyền thuyết từ ngàn đời...

 

Có một chuyện lạ, con sông Chảy không từ Hoàng Su Phì đổ thẳng về xuôi mà lại vòng ngược lên Xín Mần, sau đó qua Si Ma Cai (Lào Cai) rồi mới chịu quay đầu về xuôi. Bởi thế, từ Hoàng Su Phì, tiếng là xuôi theo sông Chảy nhưng thực chất, đến được Xín Mần, rồi vào Pả Vầy Sủ thì phải vượt không biết bao nhiêu là núi...  

Vùng đất thiêng quanh năm mây phủ. Ảnh: P.V

 

Ở đây buổi tối mọi người thường ngồi bên bếp lửa uống rượu. Cái món rượu ngô ngâm trong nước nóng chẳng ai có thể chối từ. Uống đến đâu biết đến đấy. Vị cay nồng của rượu như có chân, chầm chậm bò từ miệng đến dạ dày. Giữ sức cho cuộc chinh phục ngày mai, nên nghe lời Thế, dù cái tay cứ muốn nâng chén nhưng chúng tôi cũng đành gác thú vui này lại.

 

Chập choạng tối. Một ông già người Mông lấm láp cầm đèn pin tới. Ông già người Mông có tên Hầu Giàng Pao, người đang nắm giữ câu chuyện về truyền thuyết đuôi chồn của vùng đất Pả Vầy Sủ, nhà ở mãi trên bản Khấu Xỉn. Chuyện ấy giải thích vì sao vùng đất biên cương Ma Lỳ Sán trước kia, khi phân giới, cắm mốc rõ ràng thường bị người Trung Quốc xâm canh, xâm cư.

 

Ông Pao người nhỏ thó nhưng tinh nhanh. Ông kể, ông có ông cậu sống ở Trung Quốc, ngay sát đường biên, (huyện Mã Quan, Vân Nam) tên là Sùng Quán Hòa. Hai gia đình vẫn thường xuyên qua lại thăm nhau. Trước đây, khi ông Hòa còn sống, ông đã kể cho ông nghe câu chuyện sự linh thiêng của mảnh đất này.

 

Theo đó, mảnh đất hình con cáo là nơi trời đất giao hòa, long chầu hổ phục. Trên có núi non trùng điệp, dưới có sông Trắng và sông Chảy uốn khúc lượn quanh. Đây là món quà vô giá của trời đất ban tặng. Quan niệm về phong thủy của người xưa thì đây là mảnh đất sẽ mang đến sự điềm lành, hưng thịnh, ấm no cho bất cứ ai sinh sống.

 

Những lời kể của ông Pao ứng hợp với câu chuyện mà Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin huyện Xín Mần Nguyễn Thị Minh Lý đã dày công tìm hiểu.

 

Già làng đang giới thiệu với PV về những chiếc chân gà được lưu giữ từ rất nhiều đời. Ảnh: P.V

 

 

Theo bà Lý, mảnh đất hình con chồn là đất đế vương. Và trước đây, người La Chí ở đất này đã có một ông vua kiệt xuất. Chuyện về vị vua này thì bà Lý đã dày công sưu tầm. Bà đi gặp tất cả những người già, những thầy mo có tiếng trong vùng để tìm hiểu.

 

Tất cả họ đều kể một câu chuyện tương đối giống nhau. Những câu chuyện ấy trùng khớp với những "hiện vật" còn lưu lại cũng như trong đời sống tinh thần của người La Chí. Tên dãy núi Gia Long cũng bắt nguồn từ tên hiệu của vị vua này.

 

Theo nghiên cứu của bà Lý: Thuở xưa, khi vùng núi này còn mịt mùng hoang rậm, thú dữ từng bầy thì người La Chí đã đến định cư. Thưở hồng hoang ấy, dân La Chí khổ, sống chỉ dựa vào núi vào rừng và luôn bị mãnh thú tấn công, đe dọa. Trong lúc hỗn mang, không biết từ đâu, một chàng trai to khỏe, nước da đỏ hồng, khuôn mặt vuông vức có tên Hoàng Vần Thùng xuất hiện.

 

Bước chân của chàng trai ấy như lướt trên mặt đất, không có tiếng động, giọng nói vang xa rõ ràng, sang sảng. Khi ông nói, chim rừng cũng im lặng lắng nghe. Ông có tài săn bắt thú rừng, biết đào ruộng bậc thang trồng lúa nước, phát nương trồng ngô, tra hạt đậu. Ông dạy cho người bản trên, bản dưới đào ruộng trồng lúa nước, trồng cây lanh, cây bông để dệt vải. Ông dạy cho dân bản săn bắt thú rừng mang về thuần dưỡng. Có ông, dân bản sống đầm ấm, yên vui.

 

Cuộc sống của dân các bản  đang sống yên vui thì giặc dã kéo đến giết người, cướp của. Ông tập hợp trai đinh trong bản đánh đuổi giặc đến tận Pang Lung. Đánh xong giặc ông đưa quân trở về dãy núi Rồng lập bản doanh làm ăn sinh sống.

 

Người ta nói ở Pang Lung cỏ gianh vẫn mọc rẽ sang hai ngả: Một bên ngả về Việt Nam, còn bên kia ngả về Trung Quốc như phân chia biên giới đến nay vẫn còn. Nể phục trước tài năng, đức độ của ông, dù không biết ông từ đâu đến nhưng người La Chí vẫn tôn ông lên làm vua. Ông lấy hiệu là Gia Long và đặt luôn tên ngọn núi nơi mình đóng đô theo tên hiệu ấy. Người La Chí tôn niệm, vua Gia Long là người nhà trời phái xuống giúp dân, để vùng biên viễn này muôn đời không còn giặc giã.

 

Theo bà Lý thì truyền thuyết trên là có cơ sở bởi hiện tại, ở xã Bản Díu, nơi đồng bào người La Chí đang sinh sống, người dân vẫn thờ một ngôi mộ lớn mà họ cho rằng đó là mộ vua Gia Long Hoàng Vần Thùng.

 

Trước khi vào Pả Vẩy Sủ, nhờ các chiến sĩ biên phòng ở đồn Xín Mần dẫn đường, chúng tôi đã tìm lên xã Bản Díu để thăm mộ vua Gia Long. Đó là một ngôi mộ to hơn cả gian nhà nằm trên đỉnh rừng ma của người La Chí. Ông Nông Quang Phong - Bí thư Đảng uỷ xã Bản Díu - bảo, ngôi mộ ấy đã có từ rất lâu đời. Từ xưa tới nay, khu rừng nơi vua an nghỉ, dân bản không ai dám đốn chặt cây cối hay săn bắn thú rừng.

 

Ngay phía dưới ngôi mộ ấy có ngôi miếu thờ được cho là rất linh thiêng. Theo ông Phong, trước đây, tại ngôi miếu ấy có tượng thờ nhưng bởi hỗn loạn trong chiến tranh biên giới, những pho tượng ấy đã bị đánh cắp.

 

Rừng ấy, người La Chí gọi là rừng cấm. Cũng từ khu rừng này và những truyền thuyết như mây mờ bao phủ từ hàng ngàn năm nay, người La Chí đã giữ được những cánh rừng của mình bằng chính những truyền thuyết ấy. Cũng theo những cán bộ xã ở đây thì trên đỉnh Gia Long hiện giờ dấu tích nơi vua ở vẫn còn. Đó là một nền nhà rộng, xung quanh có nhiều cây ăn quả tuổi đã mấy trăm năm...

 

Bản làng người La Chí ở xã Pà Vầy Sủ - Xín Mần. Ảnh: PV

 

Ly kỳ chọn trưởng bản

 

Truyền thống chọn người kế nhiệm làm trưởng bản của người La Chí (Bản Díu) đã có từ hàng trăm năm nay. Do đó, báu vật của người La Chí ở đất này, chính là cái rương đựng 100 đôi chân gà đã lên nước vàng óng theo năm tháng...

 

Theo sự dẫn đường của đồng chí bộ đội đồn biên phòng Xín Mần, chúng tôi tìm đường xuống nhà trưởng bản Lùng Seo Phô. Ngôi nhà sàn gỗ cổ kính, cửa sổ trổ quay ra vườn, và đó cũng là chỗ duy nhất lấy được ánh sáng trời.

 

Từ trên cao nhìn xuống, đỉnh Gia Long (thuộc dãy Tây Côn Lĩnh, án ngữ vùng biên giới Hà Giang với tỉnh Vân Nam, Trung Quốc) nằm trọn vẹn trong khoảng "eo" phân giới của sông Trắng và sông Chảy nên nó có hình dáng hệt như hình con chồn với đầu là hai xã Nàn Xỉn và Bản Díu, còn phần đuôi là xã Pả Vầy Sủ, thuộc huyện Xín Mần (Hà Giang).

Con dâu của già làng Phô đang nấu rượu. Cái thạp nấu rượu bằng hai chiếc nồi nhôm lớn chồng lên nhau, được trít kín bằng đất thổ nhào với lá chuối rừng giã nhừ, chỉ chừa một cái lỗ nhỏ cho chiếc vòi bắc vào cái chai hứng rượu. Dưới ánh lửa hồng từ chiếc bếp đang lựng củi, hai má cô đỏ ửng, tựa như có cả hơi rượu nước mới đang ủ cả vào da...

 

Già làng Lùng Seo Phô đăm chiêu khi nghe chúng tôi hỏi về tục chọn trưởng bản kế nhiệm bằng cách xem chân gà. Người La Chí khá cẩn trọng với khách lạ. Thế nhưng, khi đã quen cái mặt, cái tên, đã ngồi quây quần bên bếp lửa để uống chén rượu mời của chủ nhà, thì không còn sự cẩn trọng ban đầu ấy nữa.

 

Theo lời của già làng Lùng Seo Phô, Bản Díu có 4 thôn: Na Lũng, Diễn Thượng, Diễn Hạ, Ngăn Lìn với đa số là người La Chí có lịch sử hàng trăm năm ăn đời ở kiếp với mảnh đất vùng biên viễn này.

 

Người La Chí chăm chỉ, hiền lành, yêu lao động, và giữ cái rừng như giữ ngôi nhà của mình, không bao giờ dám chặt một cái cây, bẻ một cành. Lý do, dưới sự nhẩn nha cắt nghĩa lý giải của trưởng bản, vì rừng được phân cho từng thôn quản lý.

 

Mỗi một khu rừng được chia, đều có một ngày lễ cúng rừng vào đầu tháng Ba hàng năm, đồng thời trưởng bản đưa là hình thức kỷ luật, người nào chặt cây sẽ phải đền cho làng 50 kg thóc, phải giết trâu, thịt bò mời cả 4 thôn đến cho bản phạt vạ.

 

Quan trọng hơn, đó là mỗi một cánh rừng đều được bảo vệ bằng những huyền thoại linh thiêng. Người trưởng bản đứng đầu, ngoài việc chăm lo thờ cúng và giữ gìn đức tin cho cả bản, còn có nhiệm vụ trông giữ rừng.

 

Người La Chí chọn trưởng bản bằng truyền thống do ông cha để lại từ hàng trăm năm nay: Không kể người trưởng bản đó làm được bao nhiêu năm, nhưng nếu gia đình ông trưởng bản đương nhiệm ấy có việc hiếu (đám tang) người thân trong nhà, thì cả bản sẽ đứng ra chọn người thay thế. Việc xem mặt chọn trưởng bản mới được thông qua việc lấy một đôi chân gà ngẫu hứng, nghe đôi chân gà ấy đưa ra những thông tin về người kế nhiệm, nếu là tin tốt, cả bản sẽ chọn người đó.

 

Trưởng bản Lùng Seo Phô cho chúng tôi xem chiếc rương đựng 100 đôi chân gà được cất kỹ trên gác bếp. Hơn 100 đôi chân gà ấy, đã được truyền giữ qua nhiều đời trưởng bản, đến đời già làng Lùng Seo Phô là đời thứ 13.

 

Ông từ tốn: "Không có gì bí mật ở đôi chân gà này cả, và cũng không có bất cứ một sự mê tín dị đoan nào ẩn dấu trong cách lựa chọn đó. Đôi chân gà dùng để xem và chọn trưởng bản kế nhiệm, là phần xương đùi trên của con gà sống khỏe mạnh, đẹp mã. Nó được cất trong rương (chiếc bồ đan bằng tre) để lên gác bếp. Dưới sức nóng của bếp lửa người La Chí không bao giờ tắt, những chiếc xương đùi ấy được bảo quản tốt, không có bất kỳ một con mối mọt nào có thể xâm hại".

 

Thủ tục của lễ chọn trưởng bản kế nhiệm được tiến hành trong đám lễ cúng ở đền thờ thần rừng của người La Chí. Một đôi chân gà được người sắp được chọn làm trưởng bản kế nhiệm lấy ngẫu nhiên từ 100 đôi chân gà trong chiếc rương. Người chủ trò (chủ lễ tế) sẽ kiểm đôi chân gà ấy, xem những cặp lỗ trên chiếc chân gà có trùng khớp và thẳng hàng nhau không. Nếu chân gà thẳng, không cong queo, và những chiếc lỗ trùng nhau, thẳng hàng, đấy là điềm tốt của thần rừng ưng người kế nhiệm.

 

Dưới ánh sáng hắt vào từ cánh cửa sổ trổ ra vườn, trưởng bản Lùng Seo Phô biểu diễn cho chúng tôi cách xem chân gà. Ông biểu diễn chậm rãi, thận trọng, gương mặt thành kính, tôn nghiêm. Hơn một trăm đôi chân gà đẹp nhất, được cột với nhau bằng mây rừng thành từng cặp, theo thời gian, và dưới hơi nóng của bếp lửa, đã lên nước vàng óng, và rắn đanh.

 

Giữa sương mù và núi cao, những huyền thoại của người La Chí ẩn giấu dưới những cánh rừng, đã trở thành điều hối thúc những người lần đầu tiên đến với Xín Màn và chưa bao giờ biết về đời sống tinh thần của người La Chí nơi địa đầu Tổ quốc.

 

Người được cả bản tín nhiệm giao giữ chiếc rương chân gà này, phải là người có đức độ, được cả bản mến trọng, gia đình nề nếp và cả hai ông - bà đều phải song toàn.   Nếu có bất cứ người thân nào trong gia đình bị mất, việc trông giữ chiếc rương ấy, sẽ chuyển sang cho người khác. Vì lẽ đó, chiếc rương chân gà là báu vật của người La Chí, được gìn giữ như gia bảo của cả dòng tộc.