Đoàn thành hay “đoản thành”?

Chủ nhật, 16:00 08/02/2009 | Xã hội

Giadinh.net - “Đồng Đăng có phố Kì Lừa/ Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh” - hai câu thơ nhắc đến 3 thắng cảnh nổi tiếng của xứ Lạng.

Vậy nhưng mấy ai tỏ rằng tỉnh Đông Bắc của đất nước còn có một địa danh gắn liền với lịch sử đấu tranh giữ nước gian khổ của dân tộc là Thành cổ Lạng Sơn, nơi người xứ Lạng gọi nôm na là Đoàn thành. Khổ thay, Đoàn thành hôm nay đã là... “đoản thành”.

Huyền tích Đoàn thành

Khi cái lạnh buốt xương theo những cơn gió tràn về từ phương Bắc, chúng tôi ngược đường thăm xứ Lạng. Thành phố mờ ảo trong sương sớm, không ồn ào, chẳng chút vội vã, khung cảnh gợi nên cảm giác yên bình đến lạ kì. Xuống xe, hình ảnh một khoảnh tường đỏ phủ rêu xanh cao ngất nấp dưới bóng cây đa cổ thụ đã thôi thúc chúng tôi tìm về những điều ẩn chứa đằng sau nét cổ kính, hoang sơ đó. “À! Đó là bờ tường của Thành cổ Lạng Sơn, đi theo hướng này cháu sẽ thấy cổng thành”- sau lời chỉ dẫn nhiệt thành của một cụ già, chúng tôi lần bước theo một di tích oanh liệt.

Cây sưa cụt ngọn ở phía sau cổng thành. Ảnh:TG

Biết chúng tôi là khách phương xa, ông cụ tự nguyện làm “hướng dẫn viên” suốt buổi dạo thăm thành cổ. Cụ là Tạ Văn Tuấn, ngụ ở khối Cửa Nam, phường Chi Lăng, TP Lạng Sơn, người đã gần 70 năm sống trên đất của Đoàn thành. Nói về gốc tích của Đoàn thành, cụ cho biết dân gian có truyền nhau một câu chuyện thần thoại đẫm chất liêu trai.

Rằng biết nhân dân có ý định xây thành liền có hai vị thần xuống giúp. Một vị nói rằng, với sự giúp đỡ của thần, thành sẽ được xây xong trong đêm, tức là từ chập tối cho đến tiếng gà gáy đầu tiên chào ngày mới thì hoàn thành. Trước sự tự tin của vị thần thứ nhất, vị thần thứ hai liền thách đố xây được xong thành trong khoảng thời gian mà vị thần kia tuyên bố.

Vậy là ngay trong đêm, trên công trường có đến cả ngàn người như đoàn kiến nhỏ cần cù lao động. Tới nửa đêm, đoàn người với sự giúp đỡ của vị thần thứ nhất đã xây cất hoàn chỉnh 3 bức tường ba phía Đông, Nam, Bắc. Đang xây dở bức tường cuối cùng thì vị thần thứ hai bằng “sự ảnh hưởng” của mình đã cho gà gáy sớm hơn so với thường lệ.

Vậy là lời hứa của vị thần thứ nhất không thực hiện được, bức tường thành phía Tây chưa xây xong vẫn ngổn ngang gạch, vữa. Điều này khiến vị thần thứ nhất nổi giận lôi đình. Thần giận đến nỗi từ trên đỉnh núi đá phía Nam thành, thần “xả” một mũi tên xuyên thủng một lỗ lớn vào quả núi đối diện. “Sự tích trên truyền lại từ bao đời nay, không rõ thực hư thế nào nhưng đúng là đứng từ quả núi phía Nam Đoàn thành nhìn thẳng sang quả núi đối diện có một lỗ thủng lớn!?”, cụ Tuấn quả quyết. Huyền tích Đoàn thành nghe mang máng như câu chuyện xây thành Cổ Loa ở đất Thăng Long văn vật vậy!

Đoàn thành trong sử sách

Đoàn Thành nằm trên địa phận phường Chi Lăng, TP Lạng Sơn (Lạng Sơn). Thành có hình chữ nhật, chu vi rộng chừng 1km2. Thành chạy dài từ phía Nam hang Dê đến Trường cao đẳng Sư phạm Lạng Sơn ra quốc lộ 1A và ngược lên phía cầu Kì Cùng. Thành xây bằng gạch đỏ và đá, có chu vi là “586 tầm 8 thước 7 tấc”, chiều cao của thành là “2 tầm 5 thước” (hiện vẫn chưa có cơ sở để tra cứu cụ thể một “tầm” ứng với bao nhiêu mét).

Khẩu đại bác chỉ còn trơ thân với nòng.

Còn thực tế tường thành cao hơn 4m, có 4 cửa 4 hướng Đông, Tây, Nam, Bắc. Xung quanh có 19 điếm canh. Theo “Đại Nam nhất thống chí” do quốc sử triều Nguyễn biên soạn, thành cổ Lạng Sơn có tên là Đoàn thành, không rõ xây dựng từ bao giờ. Năm Hồng Đức thứ 26 nhà Lê (1495), thành được tu bổ lại. Khởi thuỷ thành có chu vi 290 trượng, cao 9 thước (tương ứng với hiện nay là 1.080m và cao 3m60).

Vào thế kỉ thứ 18, triều Lê Cảnh Hưng, ông Mai Thế Chuẩn, người quê ở xã Thạch Tuyền, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoá đỗ tiến sĩ khoa Tân Mùi, được cử làm đốc trấn Lạng Sơn đã cho khởi công tu bổ lại Đoàn thành, từ năm 1756 đến 1758 thì xong. Kết quả thành rộng hơn cũ gấp 2,2 lần, tường cao hơn đúng 1m. Đoàn thành theo cứ liệu lịch sử không còn nguyên vẹn, chỉ còn lại một số đoạn thành của toà thành cổ.

Trong số 4 cửa thành xưa kia nay chỉ còn 2 cửa (cửa Nam và cửa Tây), trong đó cổng thành cửa Nam còn khá nguyên vẹn nhưng vọng lâu trên các cửa thành cũng đã bị đổ nát. Móng thành được xây bằng đá xanh rất chắc chắn, cổng xây vòm cuốn rộng 3,3m, dày 3,5m, chiều cao từ chân đến đỉnh là 5m. Hiện chỉ còn cổng thành phía Nam, cổng thành phía Tây đã bị xây bít lại. Đoàn thành vốn là một kiến trúc quân sự, sau đó trở thành trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá của Lạng Sơn thời kỳ phong kiến.

Di tích lụi tàn

Trên tài liệu sách vở là vậy, còn hiện nay, khi đến TP Lạng Sơn, nếu không thật sự để ý và tìm tòi, chẳng mấy ai biết đến sự có mặt của di tích quốc gia này. Phần lớn các bức tường thành đều hư hỏng nặng nề và phai nhạt dấu tích theo năm tháng. Ông Nguyễn Bá Sang, Phó Giám đốc Bảo tàng tổng hợp tỉnh Lạng Sơn cho hay, nhiều phần của các bức tường thành đều được xây mô phỏng. Trải qua thời gian, cộng thêm sự tác động của con người khiến các bức tường thành cao sừng sững giờ chỉ thấp le te.

Chân tường thành là bãi đổ vật liệu xây dựng.

Ở phía Đông chỉ còn một vài đoạn làm dấu, phía Bắc khuất lấp sau nhà dân cũng trong tình trạng tương tự. Phần cho là còn nguyên vẹn nhất của thành cổ Lạng Sơn đó chính là bức tường thành và cổng thành ở phía Nam. Tuy nhiên, có mục sở thị mới thấy được thực trạng gọi là nguyên vẹn này. Phần nửa bức tường từ cổng thành chạy lên đồi Đài Phát thanh sau khi được phục chế khá chắc chắn, nguyên vẹn nét cổ kính. Phần còn lại chạy ra quốc lộ 1 không để ý nhìn cũng chẳng thấy tường thành đâu.

Vốn thiết kế là một khu quân sự nên phía ngoài là tường cao, bên trong được đắp đất tạo thành dốc thoải từ đỉnh trường thành xuống mặt đất để tạo sự kiên cố cho thành. Vậy nhưng mặt dốc được đắp đất này bị cày xới nham nhở, nhiều đoạn mất hẳn đất chỉ còn bức tường trơ trọi. Thay vì đắp đất phục hồi nguyên trạng, nhiều chỗ bị xới để trồng rau xanh. Cạnh cổng thành rác thải vứt bừa bãi, nhiều đoạn nằm ngay cạnh chân thành biến thành bãi đổ nguyên vật liệu xây dựng.

Nói về ý thức bảo vệ kém, người dân quanh thành còn nhớ vụ khẩu đại bác ở cổng phía Nam thành suýt biến thành sắt vụn. Sự việc xảy ra khi thành chưa được công nhận là di tích quốc gia. Lợi dụng đêm tối, một số kẻ xấu đến dùng cáp móc vào khẩu súng, đầu kia cố định vào đuôi xe tải rồi nhấn ga kéo hòng lôi bật ra khỏi bệ. Do đuôi súng được chôn cố định vào chân tường cho nên sau vài lần nhấn ga làm bức tường rung lên bần bật. Sợ tường đổ, chúng mới dừng tay.

Bờ đất tạo sự kiên cố cho tường thành biến thành bãi rau, bãi rác.

Tuy nhiên, hiện khẩu đại bác cũng chỉ còn trơ thân với nòng. Tất cả những phụ kiện như tay quay, kính ngắm đã bị tháo bán sắt vụn. Cụ Tuấn cho biết, ngày xưa còn nhỏ đi chăn trâu vẫn hay trèo lên chơi trận giả, súng còn nguyên chứ không trọc lóc như bây giờ.

Gần đây nhất, khi cơn sốt gỗ sưa tràn về xứ Lạng, tới lượt cây sưa cổ thụ ngay cổng thành cũng nằm trong tầm ngắm của kẻ xấu. Ban đêm, chúng đánh ô tô nổ máy đậu sẵn dưới gốc cây. Toán khác cầm cưa âm thầm hành động, khi người dân nghe tiếng rầm chạy ra thì nửa trên của cây sưa đã nằm gọn trên thùng xe phóng vút rồi mất hút trong đêm tối. Khi đến thăm, chúng tôi vẫn thấy phần thân còn trơ lại của cây này.

Tạm biệt cụ Tuấn, người “hướng dẫn viên” tận tụy, chúng tôi cất bước mà chân nặng chịch như đeo đá. Ước nguyện của cụ Tuấn và rất nhiều người dân nơi đây về một Đoàn thành cổ kính như ngày xưa ấy. Ước nguyện của khách thập phương khi đến xứ Lạng được ngắm thêm một di tích cổ xưa. Ước nguyện về một sự quan tâm phục chế nhỏ. Man mác nỗi buồn trong gió xuân se sắt, trong mưa bụi sập sùi xứ Lạng. Hy vọng những điều ước giản dị kia đến được với những người có trách nhiệm.

Nhiều sử gia cho hay, Đoàn thành có vị trí hết sức quan trọng trong việc trấn giữ phòng thủ nơi cửa ngõ phía Bắc của đất nước. Cái tên Đoàn thành theo các nhà sử học có lẽ xuất phát từ hai điểm: Thứ nhất do thành nằm ở thung lũng, bao bọc xung quanh là núi Hồi Đoàn, phía Nam có núi Công Mẫu cho nên cái tên Đoàn thành xuất phát từ đây. Giả thiết thứ hai cho rằng do góc Tây Bắc của thành tròn hình cái quạt nên dân gian dựa vào đây gọi tên là Đoàn thành. Về tên gọi và thời gian xây dựng Đoàn thành còn có nhiều ý kiến khác nhau nhưng những giá trị lịch sử mà Đoàn thành để lại là không thể phủ nhận. Bộ Văn hoá Thông tin (nay là Bộ Văn hoá – Thể thao và Du lịch) đã cấp bằng chứng nhận di tích thành Lạng Sơn là di tích Quốc gia năm 1999.

Công Tâm

kimngan