Độc đáo “bảo tàng” chum

Giữ chút hồn quê

 

Ông Vũ Xuân Độ bên những chiếc chum lớn nhất.

 

Từ nhỏ, Vũ Xuân Độ đã làm thơ. Từ năm học cấp II, ông đã là cộng tác viên của tờ Tiếng hát quê ta của Sở Văn hóa Thông tin Hà Nội lúc bấy giờ. Tháng 2 năm 1966 ông vào quân ngũ. Trong thời gian này ông vẫn rèn dũa ngòi bút, được Tổng cục Chính trị cử đi học thông tin viên của Báo Quân đội Nhân dân, học biên tập, kịch nói... Gia tài sáng tác của ông có 8 tập sách, gồm 6 tập thơ và 2 trường ca “Quê hương người lính” (NXB Quân đội Nhân dân, 2007) và “Những lời ru có cánh”(NXB Quân đội Nhân dân, 2009)”. Còn 2 tập thơ ông đang chuẩn bị cho xuất bản, trong đó có tập “Dấu mốc thời gian” thể hiện những trăn trở đời sống, những suy niệm khi con người đã bước sang ngưỡng bên kia của cuộc đời.

Phòng khách của ông trưng bày la liệt các đồ cổ giá trị, trong đó có những đồng tiền xu đã tồn tại hơn nghìn năm tuổi. Nhưng nổi bật và ấn tượng nhất với bất kỳ ai bước vào ngôi nhà này vẫn là cả một khuôn viên được bày trí rất nhiều chum.

Nói về quá trình để có được bộ sưu tập độc đáo này, ông Độ cho biết: “Lúc còn làm việc ở xã (ông từng giữ chức Bí thư Đảng ủy xã Phú Diễn) tôi đi xuống các thôn, biết người dân sở hữu rất nhiều chum. Hầu như nhà nào cũng có. Khoảng 6, 7 năm về trước, cơn lốc đô thị hóa vô hình đã làm mất đi dáng dấp của một làng quê nông nghiệp thuần túy từ lúc nào không hay. Người dân đã đập hết đồ sành. Bao nhiêu chum vại bị ném ra đường, làm nền nhà, nền đường... Tôi liền nẩy ra ý tưởng xin những chiếc còn lại về nhà cất giữ”. “Còn chút hồn của quê hương, tôi không giữ lại chẳng bao lâu chúng sẽ biến mất. Con cháu chẳng ai biết cái chum cái vại là cái gì”- ông trầm ngâm nói.

Xã Phú Diễn xưa là một ngôi làng cổ, có chiều sâu văn hóa. Người dân sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Sinh ra và lớn lên với miền quê dân dã, tuổi thơ gắn bó với cánh đồng, ánh trăng, với sân đình, với cả những chiếc chum nước mưa ngọt mát, ông Độ thấy thương cho những chiếc chum và không đồng ý với một số người muốn vứt bỏ nó đi.

Ông Độ tâm sự: “Như vậy có phải con người đã bội bạc với quá khứ không? Đó là nỗi trăn trở của tôi. Với người sản xuất thì cũng phải mất bao nhiêu công sức, trải qua nắng mưa vất vả, từ khâu tìm đất cho đến khi chiếc chum ra lò. Chính vì thế tôi muốn thu gom, gìn giữ, biến mình thành một người... hoài cổ. Thực tế nữa là hiện giờ các làng gốm cũng rất ít sản xuất chum vại. Từ đó, tôi bắt đầu hành trình sưu tầm của mình”.

Từ niềm say mê gìn giữ một vốn cổ, một “chút hồn quê” có nguy cơ bị biến mất, ông Độ còn biến đó thành một thú chơi văn hóa độc đáo. Cách sưu tầm của ông là ai bán thì mua, ai cho thì xin.

“Bảo tàng”chum

 

Thấm thoắt từ lúc nghĩ ra ý tưởng sưu tầm chum đến nay đã hơn 5 năm, trong khuôn viên nhà ông đã có hơn 150 chiếc chum với đủ loại kích cỡ và hình dáng khác nhau. Những chiếc chum này có nguồn gốc từ nhiều làng gốm trên cả nước. Ông Độ cho biết: “Chúng được làm từ nhiều làng gốm khác nhau như: Phù Lãng, Hương Canh, Bát Tràng...”.

 

Mọi góc trong nhà mình đều được ông Độ trưng bày chum rất hợp lý.

 

Ba chiếc chum lớn nhất được ông trưng bày ngay trước cửa nhà, mỗi cái có trọng lượng trên một tạ. Ông Độ cho biết 2 trong 3 chiếc chum ấy có độ tuổi trên 200 năm. “Rất khó để định tuổi của những chiếc chum nói chung, bởi nghệ nhân xưa không ai có thói quen khắc năm tháng cả. Nhưng 2 chiếc chum đại đó tôi xin được của một cụ ông trong xã, mà chiếc chum đó đã có từ thời cụ của cụ đó. Đã 5, 6 đời để lại, do vậy ít nhất tuổi thọ của chum đã đạt ngưỡng hàng trăm năm”- ông Độ cho biết.

Xung quanh đó là những chiếc chum có độ tuổi từ hàng chục đến cả trăm năm, to nhỏ khác nhau. Những chiếc chum lớn này còn là “nhân chứng chiến tranh” tại chính quê hương ông từ thời đánh Pháp. Ông Độ kể:“ Có những chiếc chum trong nhà tôi trước kia là nơi ẩn nấp của quân du kích. Khi bị giặc càn, bà con đã giấu du kích vào chum rồi đổ thóc trùm lên phía trên. Ở quê tôi nhiều chum như thế lắm. Những kỷ vật vô giá đó đáng tiếc thay khi phần lớn đã bị người dân đập vỡ mất”.

Những số phận chum

“Bảo tàng” chum đã lên đến hơn 150 chiếc.

 

Hơn 150 chiếc chum là ngần ấy câu chuyện, vui có, buồn có, với ông Vũ Xuân Độ, nó đã trở thành vật kỷ niệm. Dường như mỗi chiếc chum vô tri vô giác kia lại ẩn chứa một đời sống riêng, vô cùng đặc biệt. Chỉ vào chiếc chum đã bạc màu thời gian, ông Độ kể rằng đó là kỷ vật của một đồng chí công an ở xã Phú Diễn, xưa cha anh để lại chiếc chum lớn như của hồi môn mà đã bao năm ông cụ gìn giữ, gắn bó. Sau này, ông cụ hy sinh trong chiến tranh, anh công an muốn giữ lại nhưng chẳng có chỗ để đặt chum, liền “gửi” cho ông Độ để ông giữ giùm, thi thoảng đến nhìn mà nhớ về người cha đã mất. Hay như người đàn bà nọ ở xã Phú Diễn, lúc đi lấy chồng, cha mẹ nghèo, có mỗi chiếc chum làm của hồi môn. Chị gìn giữ cho đến khi cha mẹ mất. Ông Độ biết chị có chum quý liền đến hỏi mua. Người đàn bà ngại bán vì đó là của hồi môn. Ông Độ biết, ở hoàn cảnh của chị, sớm muộn thì cũng để mất nó, liền nói: “Tôi hứa là sẽ gìn giữ cẩn thận cho chị, lúc nào chị đến ngắm cũng được. Nhà chị không có chỗ để, rồi không bảo quản lại vỡ mất thì tiếc lắm”. Được chị nọ đồng ý, ông Độ sung sướng “rước” ngay. Chiếc chum “sưu tầm” từ nơi xa nhất là chiếc ông Độ xin được của ông thông gia ở tận Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc. Biết ông mê sưu tầm chum, ông thông gia còn vận động họ hàng gom chum lại để tặng ông. Sau đó, lần đó ông phải cử con rể đánh cả ô tô chở hàng về làm một chuyến...

Ông bật mí, mới đây, có một nhà chơi đồ cổ đã tìm đến ngỏ ý mua chum, có cái ông ta trả đến 10 triệu đồng nhưng ông không bán. Qua bao tháng năm cần mẫn tìm tòi sưu tầm, giờ đây bộ sưu tập chum đã trở nên đồ sộ không ngờ. Đã bước sang tuổi 62, những ngày rỗi, ông lại đi. Đi để tìm kiếm những cái chum còn lẩn khuất, nằm đâu đó trong cuộc sống để “đón” về chăm sóc, bảo quản cẩn thận như một mệnh lệnh của cuộc sống.

Vừa kể cho chúng tôi những câu chuyện chum dưới tán cây rợp bóng, chợt ông dừng lại, nổi hứng đọc bài thơ “Phận chum” do mình sáng tác: “Một đời đứng đợi gốc cau/Hứng tràn trong đục, giọt ngâu đất trời/Kẻ khôn tìm chốn đổi đời/ Thân chum chứa nước cho người rửa chân/Còn ai cà ớt tương dầm/Để ta thay phận dấn thân vì người”.

Mơ ước mở rộng “ngôi nhà chum” chưa bao giờ ngừng trong ông. Ông Vũ Xuân Độ mong muốn sẽ chẳng còn chiếc chum nào phải chịu số phận hẩm hiu nữa. Chúng sẽ mãi ở với con người, làm một chứng nhân văn hóa, lịch sử của ông cha để lại.

 

Quang Thành