Đờn ca tài tử Nam bộ đã chảy vào dòng di sản văn hóa thế giới

GiadinhNet - Tối 11/2, tại Hội trường Thống Nhất, Bộ VH-TT-DL và UBND TP HCM tổ chức trọng thể lễ đón nhận bằng UNESCO vinh danh nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đến dự lễ vinh danh có Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, Chủ tịch UBMTTQ Việt Nam Nguyễn Thiện Nhân, Bí thư Thành ủy TP HCM Lê Thanh Hải, Chủ tịch UBND TP HCM Lê Hoàng Quân, các đồng chí nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước, lãnh đạo các bộ ngành, TP HCM, các tỉnh thành Nam bộ. Cùng dự còn có các nghệ nhân, nghệ sĩ lão thành và đông đảo văn nghệ sĩ của nhiều địa phương.

Được hình thành và phát triển từ cuối thế kỷ 19, đờn ca tài tử Nam bộ là loại hình nghệ thuật xuất xứ từ nhạc lễ, nhã nhạc cung đình Huế và văn học dân gian, chữ “tài tử” ở đây có nghĩa là người chơi nhạc có biệt tài, giỏi về cổ nhạc, chứ không có nghĩa là nghiệp dư. Đờn ca tài tử được du nhập vào miền Nam do 3 nhạc sư gốc Trung bộ: Nguyễn Quang Đại (Ba Đợi, nhạc quan triều đình nhà Nguyễn), Trần Quang Quờn (thầy ký Quờn) và Lê Tài Khị (biệt danh Nhạc Khị) sáng tạo nên với mục đích chỉ để phục vụ nghe chơi với nhau giữa một số người trong một hoàn cảnh nhất định.
Đờn ca tài tử Nam bộ đã chảy vào dòng di sản văn hóa thế giới 1

Tái hiện không gian sông nước trong lễ vinh danh


Dần thu hút thêm những đối tượng khác cùng tham gia và không gian cũng mở rộng hơn; lúc đầu chỉ có đờn, sau xuất hiện hình thức ca cùng với đờn nên gọi là đờn ca. Bài bản tài tử dựa trên các bài có sẵn của ca Huế rồi cải biên, sáng tác ra nhiều loại bài bản mang âm hưởng quê hương hoặc dựa theo các tác phẩm, tích truyện phổ thông thời bấy giờ, là loại nhạc “tâm tấu” (tâm tình của người xa xứ), mang tính ngẫu hứng sáng tạo. Nhạc cụ dùng trong đờn ca tài tử gồm: đờn kìm, đờn tranh, đờn cò, đờn tỳ bà, đờn tam (hoặc đờn sến, đờn độc huyền). Vào khoảng năm 1930 có thêm cây guitare phím lõm, violon, guitare hawaii được cải biên đưa vào nhạc tài tử.

Theo truyền thống, ít khi nhạc công độc tấu mà thường là song tấu, tam tấu, hòa tấu. Đến đầu thế kỷ 20, nhạc tài tử rẽ nhánh thành một dòng nhạc mới với dấu mốc ban đầu là ca ra bộ và sau đó là cải lương. Bén rễ ở vùng đất phương Nam hơn một thế kỷ qua, đờn ca tài tử trở thành loại hình nghệ thuật dân gian đặc trưng của vùng Nam bộ, không ngừng phát triển trở thành sinh hoạt nghệ thuật không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt của người dân… Số liệu kiểm kê cho thấy, hiện có 2.258 CLB đờn ca tài tử tại 21 tỉnh, thành trong cả nước với gần 14.000 người tham gia sinh hoạt đờn ca tài tử, người nhỏ nhất 6 tuổi, lớn nhất 99 tuổi. Riêng tại TP HCM có 97 CLB đờn ca tài tử với 1.133 thành viên tham gia sinh hoạt, chiếm tỷ lệ cao nhất là độ tuổi từ 36-50 tuổi.

Phát biểu tại buổi lễ vinh danh, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nhấn mạnh: “Việc UNESCO vinh danh Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại thể hiện sự trân trọng và ngưỡng mộ của cộng đồng quốc tế đối với loại hình nghệ thuật độc đáo này của Việt Nam. Đây không chỉ là niềm tự hào của đồng bào Nam Bộ, của người Việt Nam chúng ta mà còn góp phần thiết thực vào việc giữ gìn sự đa dạng các biểu đạt văn hóa trong kho tàng văn hóa thế giới. Đồng thời là một minh chứng sống động về sức sống, sức lan tỏa của văn hoá truyền thống Việt Nam trong dòng chảy hội nhập của văn hóa thế giới. Và đây cũng là điều kiện thuận lợi thêm để bạn bè quốc tế hiểu nhiều hơn - sâu rộng hơn về một vùng đất không chỉ anh dũng kiên cường trong đấu tranh giành độc lập dân tộc mà còn là một vùng quê hiền hòa - trù phú, một vùng sông nước mênh mang - lúa thơm trái ngọt và luôn đồng vọng tiếng đờn lời ca sâu nặng nghĩa tình.

Tôi nhiệt liệt chúc mừng và biểu dương lãnh đạo và nhân dân các địa phương, các nghệ sĩ - nghệ nhân và bà con ta ở nước ngoài đã gìn giữ và phát triển Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ với nhiều phong trào, nhiều hình thức sinh hoạt và giao lưu phong phú, hiệu quả. Tôi đánh giá cao những nỗ lực của Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch, các nhà nghiên cứu, các cơ quan và cán bộ quản lý, các tổ chức trong nước và quốc tế đã đóng góp tích cực cho sự nghiệp bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa của Việt Nam, của nhân loại, trong đó có Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ.”.

Bà Katherine Muller Marin, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, đã công bố quyết định của UNESCO ghi danh nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trao bằng công nhận cho Bộ VH-TT-DL và đại diện 21 tỉnh thành. Bộ VH-TT-DL cũng công bố Chương trình hành động quốc gia nhằm kêu gọi nhân dân cả nước cùng chung tay, góp sức gìn giữ, bảo tồn và phát huy nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ, đồng thời khen thưởng các tập thể, cá nhân, nghệ nhân đã có những công trình, sản phẩm, thực hiện công tác truyền dạy góp phần phát triển hoạt động đờn ca tài tử trong nhiều năm qua.

Nước mắt rưng rưng, nhớ lại thời điểm bộ hồ sơ Đờn ca tài tử Nam bộ trình lên hội đồng quốc tế được phê duyệt tại Baku, Azerbaijan, Nghệ nhân dân gian, NSƯT Ba Tu, người đã cùng trải qua bao thăng trầm với nghệ thuật đờn ca tài tử chia sẻ: “Khi người ta gõ búa công nhận Đờn ca tài tử là di sản phi vật thể của nhân loại thì tôi đã chảy nước mắt rồi, xúc động đến mức độ đó, mừng đến mức độ đó. Tôi đã lớn tuổi, nhưng đợi được cái ngày vinh quang của tài tử thì tôi rất vui mừng, không còn gì để mong chờ nữa, coi như đã toại nguyện rồi.”.

Đồng tâm trạng đó, Thạc sĩ Hải Phượng, giảng viên Khoa Âm nhạc dân tộc-Nhạc viện TP HCM, tham gia nhóm biểu diễn đón bằng vinh danh đã bày tỏ niềm vui sướng khi nghệ thuật Đờn ca tài tử đã có được một chỗ đứng đầy vinh dự trong mắt công chúng và quốc tế: “Rõ ràng là khi được công nhận Đờn ca tài tử đã có một vị thế trong lòng tất cả người dân, được sự công nhận của cả những người chuyên môn lẫn quần chúng. Nó tạo ra một sự lan tỏa mạnh mẽ. Bây giờ mọi người đều có thể biết một chút đờn ca tài tử là gì, những người thích chơi thì bây giờ đã mạnh dạn đi chơi, mạnh dạn học hỏi thêm. Cho đến ngày hôm nay là một ngày mà mình cảm thấy rất lvinh dự khi được tham gia trong nhóm biểu diễn để đón bằng của UNESCO, tôi nghĩ rằng trong cuộc đời cũng chỉ có thể có một lần hãnh diện như vậy cũng đã đủ cho tất cả những gì mà mình đã làm.”.

Nguyên Quốc
quocdinh