Đớn đau đặc sản mất tên

Nhiều loại trái cây đặc sản vẫn thoải mái rộng chỗ cho hàng nhái vì chưa đăng ký bảo hộ. Ảnh: Chí Cường

 

Những đặc sản nổi tiếng của Việt Nam được nhiều người biết đến như nem Phùng, nem chua Thanh Hóa, bưởi Năm Roi, bưởi da xanh, dừa Bến Tre, bưởi Phúc Trạch, vải thiều Thanh Hà, vải thiều Lục Ngạn, nhãn lồng Hưng Yên… đã không ít lần dính đòn đau khi không đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý. Ví dụ dọc Quốc lộ 5 người ta thường bắt gặp cảnh nhái vải thiều Thanh Hà để bán với giá cao hơn chất lượng. Sạp hàng nào cũng trưng biển “vải thiều đặc sản Thanh Hà” nhưng khi nếm thử sẽ biết là đồ nhái bởi chỉ cần bóc lớp vỏ đầu tiên đã thấy quả bị dập nước, cùi vải đục chứ không trong, nếm thử sẽ thấy không ngọt đậm.

Ông Nguyễn Đình Bát, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và tiêu thụ vải thiều Thanh Hà cho biết: “Nhiều người bán hàng đã “mượn danh” vải Thanh Hà để nâng giá bán, ảnh hưởng đến uy tín của vải Thanh Hà chính hiệu. Kỳ thực đó là là loại vải tu hú, vải u thâm, vải u hồng, u trứng. Những loại vải đó thường thu hoạch sớm hơn vải Thanh Hà, trong khi vải chính hiệu thường thu hoạch vào nửa cuối tháng 6. Tệ nhất là những người đầu tiên ăn vải Thanh Hà mà lại mua phải đồ nhái thì mất hết ấn tượng, nhất là khách nước ngoài”.

Theo ông Bát kể thì ông đã từng gặp trường hợp lén đưa những quả vải không phải của Thanh Hà đến chào hàng dù rằng không thể qua mắt những người chuyên đặt mỏ cân, gom vải. “Chúng tôi kiên quyết không nhập, sợ làm mai một thương hiệu vải Thanh Hà, sợ mất uy tín của chính mình. Không bán được vải cho chúng tôi, họ đem ra bán lẻ ngoài chợ”, ông Bát chia sẻ.

Đặc sản bưởi Diễn cũng đã nhiều năm thất bát khi bị nhái tràn lan. Ông Nguyễn Văn Phú (xã Kiều Mai, Bắc Từ Liêm, Hà Nội), với thâm niên gần 30 năm trồng bưởi cho biết: “Bưởi Diễn thường xuyên mất mùa, tôi đã phá gần hết vườn để xây phòng trọ cho thuê, chỉ giữ lại 1 sào. Nhưng bây giờ bán bưởi chính hiệu không lại được với bưởi nhái, được giá lắm cũng chỉ 50.000- 60.000 đồng/quả. Nhiều người có tâm lý ham rẻ, quả to, đẹp của bưởi nhái nên bưởi Diễn nhiều khi chỉ bán được 30.000- 40.000 đồng/quả, còn quả mã xấu thì giá thấp hơn nhiều. Bưởi nhái tràn lan, lợi nhuận bưởi Diễn kém đi nên nhiều gia đình chán nản chặt bưởi đi xây nhà cho thuê, trồng hoa, mở quán khiến diện tích trồng bưởi ngày càng thu hẹp”.

Trước đó, nhiều bài học đau đớn hơn từ việc không đăng ký nhãn hiệu nên bị “ăn cắp” trắng trợn như cà phê Trung Nguyên bị một công ty của Mỹ là Rice Field nhanh chân đăng ký trước tại Cơ quan Sáng chế và nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO); Kẹo dừa Bến Tre đã bị Công ty TNHH Rừng Dừa đăng ký độc quyền nhãn hiệu tại Trung Quốc; Nước mắm Phú Quốc bị một công ty có địa chỉ tại Mỹ sử dụng làm nhãn hiệu hàng hóa từ năm 1982…

Thống kê mới của Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH-CN) cho thấy, Việt Nam có tới 933 sản phẩm đặc sản nổi tiếng nhưng số lượng chỉ dẫn địa lý được đăng ký bảo hộ rất khiêm tốn. Sau khi 2 sản phẩm đầu tiên được bảo hộ chỉ dẫn địa lý vào năm 2001 thì đến hiện tại là 13 năm sau, nước ta mới có 61 đơn đăng ký chỉ dẫn địa lý được nộp, trong đó có 41 chỉ dẫn địa lý được cấp Giấy chứng nhận (38 của Việt Nam và 3 của nước ngoài). Nhưng, tất cả các sản phẩm được đăng ký bảo hộ trên chỉ có hiệu lực trong nước và “vô danh” ở nước ngoài.

Ông Trần Hữu Nam, Phó cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ cho rằng: “Chậm đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi. Ví dụ như gạo của nước ta chỉ được bán với giá 410 USD/tấn nhưng khi doanh nghiệp nước ngoài chế biến, đóng gói, dán nhãn khác bán được giá 1.200 USD/tấn.  Nghĩa là khi ghi rõ xuất xứ nhãn mác, doanh nghiệp tự chịu trách nhiệm chất lượng sản phẩm với người tiêu dùng thì giá trị của sản phẩm đó cao hơn rất nhiều. Về phía người tiêu dùng dù phải bỏ tiền ra cao hơn vẫn cảm thấy xứng đáng và yên tâm”.

Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp Việt Nam chỉ chú trọng tới số lượng xuất khẩu, chưa quan tâm đến xây dựng thương hiệu. Từ đó xuất khẩu nông sản của Việt Nam chỉ được xuất dưới dạng thô, lợi ích kinh tế rất thấp dù sản lượng lớn, chất lượng cao. Trong khi đó, sự liên kết giữa các doanh nghiệp lại kém, các địa phương và bộ, ngành lại thiếu quan tâm đến chỉ dẫn địa lý đã khiến nhiều đặc sản nước ta bị doanh nghiệp nước ngoài nhái, “mượn” công khai.

Việc không đăng ký chỉ dẫn địa lý tại nước ngoài, nguyên nhân đầu tiên do chúng ta chưa nộp đơn, hồ sơ đăng ký trong khi chính quyền địa phương và các hiệp hội cũng chưa quan tâm. Một số địa phương đã tiến hành đăng ký bảo hộ ra nước ngoài nhưng chưa thành công do không hiểu rõ về quy định, yêu cầu của nước ngoài.

Theo ghi nhận của chúng tôi, nhận thức của phần lớn người dân Việt Nam đối với vấn đề sở hữu trí tuệ và chỉ dẫn địa lý còn hạn chế. Nhiều người sản xuất không hiểu khái niệm chỉ dẫn địa lý và không biết sẽ được lợi ích thế nào sau khi đã bảo hộ cho sản phẩm của mình. Trong khi đó, những sản phẩm được bảo hộ luôn mang lại giá trị kinh tế cao hơn những sản phẩm cùng loại thông thường. Nhất là khi nước ta ký các FTA có lộ trình tham gia tiến tới thị trường mở cửa hoàn toàn, thuế về bằng 0, lúc đó lợi thế sẽ thuộc về hàng hóa giá rẻ và có thương hiệu.

 

Bà Karine Lutnaes Aigner, tư vấn cấp cao Phòng Sáng chế công nghiệp Na Uy cảnh báo: “Việt Nam có rất nhiều nông sản nổi tiếng như các loại trái cây, giống gạo, song nhiều chủ sở hữu vẫn chưa thấy được sự cần thiết của việc đăng ký chỉ dẫn địa lý hay bảo hộ thương hiệu. Vì vậy, nhiều đặc sản của Việt Nam sẽ “biến mất” hoặc gặp những vấn đề về pháp lý khi ra thị trường quốc tế”.