Dựng lại huyền tích

Sau hơn 100 năm biến mất, những cây báng đầu tiên đã có mặt trở lại để làm nên rừng báng thuở xưa trên quê hương nhà Lý- nơi từng được mệnh danh là một trong những đại danh thắng của miền Bắc.

 

Đền Đô, nơi được trồng 25 cây báng.  Ảnh: Quang Thành

 

Sự trở về  của lịch sử

 

PGS.TS Lê Xuân Cảnh, Viện trưởng Viện Sinh thái và tài nguyên sinh học thuộc Viện KH-CN VN, là người rất có công trong quá trình khẳng định kết quả tìm cây Báng của tướng Bắc. Ông cho biết: "Cây Báng có một giá trị đặc biệt. Mọc và phát triển nhanh. Thân hình trụ rất thẳng, cao đến 40m, đường kính 80-200cm. Đây là một loài đa có hình thái đặc trưng, khác với loài đa khác là không có rễ phụ, tạo tán gọn hình trứng.

Quay ngược thời gian trở về thời xa xưa, ngôi làng Đình Bảng nổi tiếng của miền quê Kinh Bắc nằm trên một vùng đất bên cạnh bờ Tiêu Tương. Sử sách của làng có để lại rằng đó là một ngôi làng sinh sống cạnh khu rừng cây rậm rạp. Trong khu rừng đó có rất nhiều cây búng báng- một loại cây cổ thụ có thân sừng sững, lá to bằng hai bàn tay. Cũng vì dân cư sống giữa rừng báng mà làng Đình Bảng xưa có tên là Kẻ Báng. Thời Bắc thuộc, làng Kẻ Báng thuộc bộ Vũ Ninh và có tên là hương (xã) Diên Uẩn, đến đời Đường, đổi là hương Cổ Pháp. Tên Đình Bảng được sử sách chép vào năm 1362, đời vua Trần Dụ Tông.

 

Tuy nhiên bây giờ, ở mảnh đất Đình Bảng không còn lại một cây báng ngày xưa nào nữa. Rừng báng từng là niềm tự hào chỉ còn trong ký ức. Chúng tôi về ngôi làng nổi tiếng này, tìm hỏi về dấu vết rừng báng xưa. Tất cả những người dân chúng tôi gặp đều lắc đầu. Rừng báng chỉ còn trong thơ ca mà cha ông để lại.

Cụ ông Nguyễn Đăng Kỳ, người làng Đình Bảng đọc câu ca: "Bao giờ rừng Báng hết cây/ Tào Khê hết nước Lý- Lê lại về", để minh chứng rằng cánh rừng báng ngày trước quê ông rậm rạp và rộng lớn đến nhường nào! Tuy nhiên, cũng như mọi người con quê hương Đình Bảng, cánh rừng báng chỉ còn trong những câu chuyện kể, trong tưởng tượng và trong niềm tự hào chứ không còn ai được thấy. Bởi nó đã bị đốn trụi cách đây hơn một thế  kỷ.

Ông Kỳ kể rằng, rừng báng đã bị đốn trụi là sự nhất trí của các bô lão trong làng nhằm mục đích giữ làng. "Thời ấy, thực dân Pháp có ý định chiếm đất Đình Bảng để làm đồn điền. Các cụ bô lão đã quyết định chặt cây, san đất , làm ruộng cấy lúa để tránh âm mưu của bọn thực dân. Chấp nhận mất rừng nhưng không thể để mất đất vào tay bọn giặc"- ông Ký nói.

Không còn một gốc báng cổ thụ nhưng nhiều địa danh ở rừng báng làng Đình Bảng còn lưu giữ dấu tích thời xa xưa. Ở cổng làng bên sông Ngò, trên có ba chữ lớn "Nam phong huân" (gió Nam tốt lành). Hai cột trụ ghi đôi câu đối: Hãn ngoại Tiêu Tương lai dẫn thủy/ Đình tiền Cổ Pháp đắc lâm sơn (Nghĩa là: Ngăn phía ngoài có sông Tiêu Tương dẫn nước/Ngoảnh trước mặt có rừng Cổ Pháp đẹp thay).

Đền Đô- ngôi đền thờ 8 vị vua triều Lý, thuở trước toạ lạc giữa rừng báng. Bây giờ, ngôi đền cũng nằm giữa một vùng cây cối um tùm tốt tươi nhưng lại là những giống cây khác. Nói về rừng báng từng là đại danh thắng, ông Nguyễn Thạc Kim- Phó Ban quản lý Khu di tích lịch sử Đền Đô không khỏi tiếc nuối: "Hai đại danh thắng thuở xưa là Cổ Loa và rừng báng Kẻ Báng. Cổ Loa thì còn mà rừng báng thì không. Tôi năm nay đã 70 tuổi, lúc sinh ra thì rừng báng đã biến mất từ mấy chục năm trước. Cha ông chúng tôi có kể lại rằng rừng báng toàn những gốc cây cao hơn 40 thước, thân cây vài người ôm mới xuể, lá to bằng hai bàn tay. Rừng báng xưa không chỉ là rừng cây gỗ quý bao bọc lấy ngôi đền mà nó còn là món ăn, là lương thực hằng ngày của người dân quê tôi".

 

Những cây báng non đang trong giai đoạn phục hồi sức khoẻ sau một đợt di chuyển đường xa.

Gây dựng lại rừng báng xưa

Tưởng chừng như cây báng mãi chỉ còn nằm trong tiềm thức của người dân, chỉ còn trong sách vở thì một ngày đầu năm tháng 2/2012, 60 cây báng non đã trở lại mảnh đất Đình Bảng. Điều đó đã trở một sự kiện trọng đại đối với dân làng. Sau hơn 1 thế kỷ vắng bóng, cây báng lại có mặt ở mảnh đất quê hương nhà Lý.

60 cây báng non, có cây cao hơn 10 mét đã được trồng ở Văn Chỉ (9 cây), Võ Chỉ (8 cây) và Nhà Bia (8 cây) thuộc Đền Đô, ở lăng vua Lý Thái Tổ (23 cây) và lăng Lý Thái Tông (8 cây), ở chùa Ứng Tâm - nơi Lý Công Uẩn sinh ra (4 cây) trong mùa xuân năm Nhâm Thìn 2012.

 

Ông Nguyễn Thạc Kim không giấu được sự phấn khởi khi cây báng đã trở về với quê hương.Ảnh: Quang Thành

Ông Kim phấn khởi dẫn chúng tôi đi thăm những cây báng non mới được trồng trong khuôn viên Đền Đô. Ông nói: "Vậy là cây báng đã thật sự trở về với mảnh đất Đình Bảng. Rõ ràng quê mình nổi tiếng về rừng báng mà hầu hết dân chúng tôi đã ai biết cây báng như thế nào đâu. Hôm chở cây về đền, ai ai cũng háo hức đến xem".

Người có công lớn nhất đưa cây báng trở về là một người con của mảnh đất này là thiếu tướng, T.S khoa học Nguyễn Quang Bắc- con trai của nguyên Chủ tịch Quốc hội Lê Quang Đạo (Nguyễn Đức Nguyện). Tướng Bắc đã nung nấu quyết tâm đưa cây báng trở về quê từ lâu. Và đầu năm nay, mong ước đó mới trở thành hiện thực.

Ông Kim kể: Để có được 60 cây báng thực sự là một kỳ công, từ việc phải nhờ các nhà khoa học, sử học nghiên cứu xem giống cây này có đúng là cùng loại với giống cây ở Đình Bảng. Rồi đến việc lấy giống. Vì hiện nay chưa có rừng báng tập trung nên 60 cây giống phải thu thập ở nhiều thôn xóm khác nhau thuộc hai huyện Thạch Thất (Hà Nội) và Kỳ Sơn (Hòa Bình). Cây giống lại có quy trình khai thác rất nghiêm ngặt: chu vi thân cây phải từ 25-35cm, không được ngắt ngọn, cây phải mọc từ hạt chứ không phải là cây ghép.

Nhìn những cây báng non vừa mới được trồng cách đây không lâu, ông Kim phấn chấn: "Tướng Bắc là người rất có tâm huyết với quê hương. Khi đề đạt mong muốn đưa cây báng trở về quê hương, chính quyền địa phương ai cũng phấn khởi ủng hộ. Chúng tôi cứ e sợ có thành hay không bởi vì tìm ra giống cây này rất khó. Không ngờ tướng Bắc làm được. Ấp ủ mong muốn bấy lâu, lặn lội dày công đi tìm, anh Bắc cũng được hoàn thành và nó cũng thoả nguyện người người làng Đình Bảng. 25 cây báng ở Đền Đô và 35 cây báng được trồng ở những di tích khác sẽ khởi đầu cho một cánh rừng báng lại xanh tốt um tùm như ngày xưa".

 

Đền Đô - Còn gọi là Cổ Pháp Điện hay đền Lý Bát Đế, đền được xây dựng vào thế kỷ XI (1030) trên khu đất phía Đông Nam Hương Cổ Pháp, Châu Cổ Pháp (làng Đình Bảng, Từ Sơn, Bắc Ninh ngày nay). Khu đất này theo Thiền sư Lý Vạn Hạnh cho rằng nơi hội tụ của thiên khí, nơi có thế 8 đầu rồng chầu về). Năm 1952, Đền Đô bị giặc Pháp chiếm và phá huỷ hoàn toàn. Từ năm 1989 trở lại đây, Đền Đô đã từng bước được khôi phục, tìm lại dáng vẻ xưa của đợt trùng tu, mở rộng đền năm 1602 với các hạng mục công trình như: Nhà Hậu cung (80m2), nhà chuyền Bồng (80m2), nhà Kiệu (130m2), nhà để Ngựa (130m2), Thuỷ đình, Phương đình... Ông Kim bật mí điều ít người biết: "Đền Đô nhìn từ vệ tinh sẽ có hình 8 cánh hoa sen. Và Đền Đô, nhà Thuỷ Đình và Đền Rồng nằm trên một trục đường thẳng như một cánh cung hướng về điện Kính Thiên ở Hoàng thành Thăng Long".

 

Quang Thành