“Gánh chèo” làng Then

Lâu nay, nhắc đến làng Then, xã Thái Đào (Lạng Giang, Bắc Giang) nhiều người nghĩ ngay đến phong trào chơi đàn violon (vĩ cầm). Tuy nhiên, ở làng Then còn có "gánh chèo” truyền thống từng nức tiếng cả vùng và giành nhiều giải thưởng cao tại các kỳ liên hoan, hội thi nghệ thuật quần chúng.

 

Cổng làng Then.  Ảnh: NH

 

Điểm tên "anh tài"…

Ông Nguyễn Quang Khoa, Đội trưởng đội văn nghệ của làng không giấu nổi niềm hãnh diện: "Làng Then đã nhiều lần được nhận giải thưởng xuất sắc về nghệ thuật diễn chèo".

Xưa kia làng Then là một làng chèo. Những "nghệ sĩ" đồng quê ở đây đã khéo léo kết hợp giữa việc chơi các nhạc cụ như nhị, sáo trúc, tam thập lục, trống với violon... làm cho "chiếu chèo" thêm phần hấp dẫn.

Điểm tên các "anh tài" hát chèo của làng, ông Nguyễn Quang Khoa tự hào lật cuốn sổ tay ghi chép đầy đủ tên, tuổi từng người. Theo đó, lớp nghệ sĩ hát chèo có tiếng trước đây là: Đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Bùi Đắc Sừ, nguyên Giám đốc Nhà hát chèo Trung ương, nay là Nhà hát chèo Việt Nam; nhạc sĩ Trần Vinh, người chuyên viết nhạc, phối khí, chỉ huy nhạc của Nhà hát chèo Việt Nam; ông Hà Quốc Minh hiện là Giám đốc Nhà hát chèo Việt Nam. Nổi tiếng với các vai diễn hề vui nhộn là ông Hà Huy Bái; cặp vợ chồng nghệ sĩ Nguyễn Thị Hiền - Lê Văn Khách, từng là diễn viên Nhà hát chèo Hà Bắc. Ngoài ra, còn một lực lượng đông đảo là những nông dân thuần tuý, như: bà Hà Thị Chung, ông Hà Minh Thiết, chị Nguyễn Thị Hương và chính ông Khoa cũng là một "diễn viên" chèo xuất sắc của làng.

 

Ông Nguyễn Quang Khao say mê với làn điệu chèo.

Truyền thống hát chèo ở làng Then được "tiếp lửa" qua nhiều thế hệ. Hiện lớp trẻ trong làng biết hát chèo lên đến hàng chục người, trong đó nổi bật có các anh: Hà Văn Quân (con trai nghệ sĩ Hà Huy Bái), Giáp Văn Chương, Bùi Văn Cường, chị Hà Thị Thảo, diễn viên Nhà hát chèo Việt Nam. Đặc biệt, em Hà Thị Nga, nhiều lần đoạt giải thưởng cao tại các cuộc thi hát chèo, quan họ trong, ngoài tỉnh, hiện là sinh viên Trường ĐH Sân khấu điện ảnh. Đó là lớp "nghệ sĩ" kế cận của làng. Ngay như Đội văn nghệ hiện nay của làng cũng có hơn chục gương mặt, hát khá nhuyễn nhiều trích đoạn chèo, kèm theo đó là chơi thành thạo các loại nhạc cụ như: sáo trúc, đàn nhị, trống, violon...

Mong mỏi từ chiếu chèo 

Người dân làng Then luôn tự hào về truyền thống văn hóa, văn nghệ và thế hệ nào cũng có những người "tài năng". Riêng thành tích diễn chèo phải kể đến 2 lần đoạt Huy chương Vàng vào các năm 1997, 2007 khi Đội văn nghệ làng Then vinh dự đại diện cho huyện Lạng Giang tham dự hội thi Tiếng hát làng chèo tỉnh Bắc Giang. Tuy nhiên, có một sự thật là phong trào hát chèo ở đây dường như đang dần "thiếu lửa". Đã hơn một năm nay ông Khoa cùng các bạn diễn chưa có điều kiện để biểu diễn vài ba câu chèo cổ bên sân vườn nhà mình.

 

Một buổi luyện tập diễn chèo của làng Then.

“Giàn nhạc giao hưởng” làng Then.

Nói về “chiếu chèo” của làng, ông Hà Huy Bái, 76 tuổi, từng là nghệ sĩ, diễn viên Nhà hát chèo Hà Bắc, trăn trở: "Nghệ thuật chèo đã tồn tại nhiều năm ở làng Then, lớp nghệ sĩ chèo có tên tuổi vẫn còn, lớp trẻ nhiều người vẫn đam mê. Nhưng tiếc rằng, việc duy trì phong trào hát chèo ở đây chưa được quan tâm đúng mức, một phần do chính các thành viên trong đội văn nghệ của làng, xa hơn nữa là từ phía chính quyền các cấp".

 

 Bà Hà Thị Chung, một người dân làng Then mê hát chèo từ nhỏ tâm sự: "Mới đây Đài PT-TH tỉnh Bắc Giang có phát một chương trình về hoạt động của các câu lạc bộ chèo của huyện Yên Dũng. Do được hỗ trợ kinh phí, trang thiết bị biểu diễn nên các câu lạc bộ hoạt động rất sôi nổi. Mong sao cấp trên cũng quan tâm nhiều hơn đến chèo làng Then, để chúng tôi có thể tiếp tục sinh hoạt văn nghệ, làm phong phú thêm đời sống văn hoá, tinh thần và góp phần bảo tồn, gìn giữ tiếng hát chèo cho con cháu". Tìm hiểu được biết, do khó khăn về kinh phí và "đất" diễn (chỉ khi nào được cấp trên cử đi thi hay giao lưu ở đâu đó đội mới tập trung trở lại để tập luyện) nên hoạt động của đội văn nghệ cứ "nhạt" dần theo thời gian.

Phong trào văn nghệ ở làng Then từng nổi tiếng cả vùng là do xuất phát từ tình yêu, sự đam mê âm nhạc của mỗi người dân trong làng, nhưng đấy là trước đây. Còn thực tế hiện nay hầu như chưa có sự đầu tư, hỗ trợ thiết thực nào từ chính quyền địa phương. Thêm vào đó, với sự nở rộ của nhiều loại hình vui chơi giải trí khác nên hoạt động của đội văn nghệ làng (chủ yếu là hát chèo) rơi vào cảnh "kim nhật kim thì". Nếu tình trạng này tiếp tục kéo dài thì trong tương lai không xa, "chiếu chèo" làng Then sẽ chỉ còn trong câu chuyện kể (?).

 

"Tham dự hội thi năm 2007, các tiết mục, vai diễn của đội đều do chúng tôi tự biên, tự diễn, từ phối nhạc, chơi đàn, trống cho đến dàn dựng, đạo diễn, múa, hát… Một trong những tiết mục để lại ấn tượng nhất phải kể đến liên khúc chèo Lới lơ, Xẩm xoan, Tứ quý bởi sự kết hợp nhuần nhuyễn, khéo léo giữa nhạc cụ dân tộc như sáo trúc, đàn nhị, trống với nhạc cụ hiện đại của phương Tây - đàn vĩ cầm - khiến chèo làng Then càng trở nên hấp dẫn và độc đáo". Ông Nguyễn Quang Khoa, Đội trưởng đội văn nghệ của làng Then

 

Nguyễn Hưởng