Gặp cụ Phúc “không số”

50 năm kể từ ngày con "tàu không số" đầu tiên được xuất xưởng từ làng nghề Trung Kiên (xã Nghi Thiết, huyện Nghi Lộc, Nghệ An), chỉ còn lại duy nhất nghệ nhân Phan Anh Phúc. Đến giờ, ông Phúc vẫn tự hào kể về những “con tàu không số” đã đi vào kí ức của mình và những người con làng Trung Kiên như một huyền thoại.

 

Bộ đồ nghề đóng “tàu không số” ngày nào vẫn còn được Cụ Phúc cất giữ. Ảnh: HH

 

Huyền thoại  “tàu không số”

Chiều Nghi Thiết yên tĩnh, tiếng sóng biển chợt vỡ òa trong không gian lặng ngắt rồi tan vào hư vô. Phải mấy lần hỏi đường chúng tôi mới tìm đến được căn nhà nhỏ bé của ông Phan Anh Phúc. Âm giọng mặn mòi của người miền biển vang lên đáp lời: "Tôi là Phúc không số đây".

Câu chuyện của chúng tôi bắt đầu như vậy. Dẫu là hai thế hệ nhưng tôi vẫn hiểu rõ, trái tim, niềm tự hào của những người thợ đã từng tham gia đóng “tàu không số”. 50 năm trôi qua, nhưng kỉ niệm về những năm tháng  ấy vẫn luôn in đậm trong tâm khảm ông Phúc. Giọng xúc động, ông Phúc kể: "Đó là đầu năm 1960, tôi vẫn còn nhớ như in có một đoàn cán bộ về làng Trung Kiên triệu tập những người thợ giỏi nhất làng để tham gia đóng những con tàu kì lạ với mệnh lệnh "nhanh chóng, chính xác, bí mật". Lúc đó, không ai biết là đóng tàu gì, chỉ biết nó rất khác những con tàu bình thường từ kiểu dáng đến kết cấu. Và nữa, mỗi người chỉ được tham gia đóng một con tàu. Lúc đó chúng tôi chỉ biết làm theo sự chỉ đạo của một cán bộ miền Nam tên là Hưng, người của Ủy ban thống nhất Trung ương. Mãi sau này, Ban liên lạc cựu chiến binh đoàn “tàu không số” Nghệ Tĩnh mới công bố đó là đồng chí Trần Tấn Mới, người được Ủy ban thống nhất Trung ương cử về Nghệ An để chỉ đạo đóng “tàu không số”. Hợp tác xã đóng tàu Trung Kiên vinh dự được giao nhiệm vụ này".

Nhấp ngụm nước, ông Phúc tiếp theo dòng hồi ức: "Sau khi nhận lệnh và nhận bản thiết kế từ cán bộ miền Nam đó, tốp thợ của tôi gồm 5 người được lệnh đóng 2 con tàu. Chúng tôi nhanh chóng chia nhau mỗi người một việc. Tôi được phân công đi tìm nguyên liệu tốt nhất ở các đầu mối cung cấp gỗ, tre. Sau khi gom về xưởng, số gỗ này được xử lí, cắt gọt theo thiết kế của con tàu. Số tre, nứa được cắt cẩn thận, chỉ lấy phần cật tre ngâm lâu năm để đóng vỏ tàu, số còn lại hầu như không thể sử dụng. Giữa lạch biển, không kể nắng mưa, ngày đêm chúng tôi lặng lẽ, cần mẫn... . Từ việc hoàn thành phần thân, phần vỏ  cho đến lắp máy. Và máy của những con tàu này cũng được lựa chọn và thử đi thử lại rất công phu, có công suất gấp 2 - 3 lần so với những con tàu bình thường khác. Mọi công việc lắp máy, vận hành máy đều được giám sát chặt chẽ và dưới sự chỉ đạo sát sao của  đồng chí cán bộ ấy. Nửa tháng sau, nhóm thợ đã hoàn thiện thành công một con tàu không số  gồm 4 khoang, chia làm 2 lớp. Nhìn bề ngoài, trông như những con tàu đánh cá bình thường nhưng phía dưới là khoang để hàng hóa. Đặc biệt, những con tàu này có thể chịu được sức sóng, sức gió lớn hơn bình thường".

Còn rất nhiều những cái tên người thợ đã từng chấp hành nghiêm mệnh lệnh bí mật ngày ấy được ông Phúc nhắc đến trong câu chuyện. Đó là ông Bé, ông Nhậm, ông Diên và ông Nguyễn Thân Mến - Chủ nhiệm HTX Trung Kiên...  Ông Phúc nói: "Trong số những người tham gia đóng tàu không số ngày đó, tôi thuộc lứa đàn em nên được ông Hưng hướng dẫn cụ thể. Nào là "lá" (tức là xoi) đường mạch các mép ván và "lá" mạch chân yêu không được to quá, phải thẳng. Khi xăm, xơ phải âm vào ván 5 li, sau đó dùng chai gà miết lại đường xăm, nếu đâm thủng là xăm tốt, còn nếu đâm không thủng thì phải tháo ra xăm lại. Sau đó thì nấu chai pha thành nước, dùng chổi quét cả ghe và ngoài ghe thành một màu. Hồi đó vì được quán triệt nên anh em cánh thợ chúng tôi không hỏi và do vậy không ai biết mình đang đóng “tàu không số”. Chúng tôi chỉ được thông báo là đóng tàu đánh cá thôi. Vốn tò mò nên tôi mạnh dạn hỏi ông Hưng nhưng ông ấy đánh trống lảng. Ông ấy còn giải thích là làm 2 đáy để cất vật dụng tránh cướp biển. Ông Hưng nói như vậy, nhưng chúng tôi biết, mình đang làm nhiệm vụ cách  mạng nên ai cũng hăng say lắm".

Nói đến đây, ông Phúc bỗng giật mình: "Mới đó mà đã 50 năm...". Dường như sực nhớ ra điều gì, ông lôi từ trong hòm ra một chiếc áo bộ đội đã sờn cũ, ánh mắt lóe lên niềm vui: "Đây là kỉ vật mà ông Hưng tặng tôi, hẹn ngày trở lại. Vậy mà... chờ mỏi cả mắt mấy chục năm trời vẫn chẳng thấy ông ấy trở lại mô". Ông Phúc rơm rớm nước mắt: "Không biết ông ấy còn sống nữa không?".

 

Cụ Phúc kể về câu chuyện đóng “tàu không số” với niềm tự hào. Ảnh: HH

 

Bao giờ mới được công nhận là di tích?

Theo tờ trình của Ban liên lạc cựu chiến binh đoàn “tàu không số” Nghệ Tĩnh thì tất cả số tàu do HTX Trung Kiên ngày ấy sản xuất đã được giao cho tập đoàn đánh cá Sông Gianh (Tiểu đoàn 603 ngụy trang), đơn vị được giao nhiệm vụ mở đường vận tải đường biển (Đường Hồ Chí Minh trên biển). Những chiếc tàu kì lạ ấy được đóng làm 2 đáy, thành và mũi tàu được đục rỗng, mục đích là để che giấu vũ khí, che mắt địch. Chiếc tàu đầu tiên do đồng chí Nguyễn Bất chỉ huy xuất phát vào đêm 30 Tết năm 1960. Tiếc thay tàu vào đến Hồ Chuối (Quảng Nam) thì bị địch bắt, 5/6 thủy thủ đã anh dũng hi sinh. Đến năm 1962, con tàu thứ hai xuất bến từ lạch biển Trung Kiên, cập bến Vạm Lũng (Cà Mau) an toàn - chính thức khai thông đường Hồ Chí Minh trên biển. Được tin này, Bác Hồ đã gửi thư khen ngợi. 

50 năm đã trôi qua, những người thợ tham gia đóng “tàu không số” ngày nào ở Trung Kiên đều đã lần lượt qua đời, nhưng ước muốn của họ về một di tích đóng “tàu không số” nơi đây vẫn chưa trở thành hiện thực. Ông Phúc thở dài: "Sau khi có thư của nguyên Chủ tịch nước Lê Đức Anh, người từng đi trên những con “tàu không số” gửi lãnh đạo 2 tỉnh Nghệ - Tĩnh và Bộ tư lệnh Hải quân đề nghị thẩm định xây dựng khu di tích đoàn “tàu không số” tại Nghệ An, chúng tôi đã có hồ sơ đầy đủ gửi đi nhưng không hiểu sao vẫn chưa có câu trả lời?". Và hôm nay, trong câu chuyện nhắc lại những con “tàu không số” năm nào, ông Phan Anh Phúc vẫn nói với niềm tự hào: "Bây giờ nếu còn sức, Tổ quốc cần, tôi vẫn làm. Cánh thợ chúng tôi vẫn thường tự hào, mình đã được đóng góp một phần nhỏ bé cho đại thắng mùa xuân năm 1975, bắt đầu từ những con “tàu không số".