Hệ thống bán lẻ: Lợi nhà buôn, buồn nhà dân

Đi nhiều nơi vẫn vậy, cùng đường ông chủ trại cá đành ngậm ngùi bán tống bán tháo cả 2 tấn cá cho “đại gia” siêu thị đó với giá bằng một nửa ngày thường... 

Câu chuyện “cay xè mắt” này ông Vũ Vinh Phú, Chủ tịch Hiệp hội siêu thị Hà Nội, kể với phóng viên GĐ&XH. Đáng buồn đó đang là một thực tế khá phổ biến hiện nay!                               

“Bánh” to nhưng “giò” quá bé

“Một kg cà chua ở Thái Bình chỉ 500 đồng, trong lúc ở Hà Nội lên tới 8.000 đồng. Tôm, cá ở vùng biển này cũng xê dịch ở mức 80.000, 90.000 đồng/kg, nhưng tới chợ Hà Nội lập tức đắt thêm gấp đôi, gấp ba. Sự chênh lệch giá khủng khiếp đó chỉ có lợi cho nhà buôn, mà không hề đem tới thu nhập tốt hơn cho nông dân, người trực tiếp sản xuất và càng thiệt nữa cho người tiêu dùng” - ông Phú buồn bã nói.

Với những trải nghiệm của người gần trọn một đời hoạt động thương mại, ông Phú đưa ra cả loạt ví dụ thiết thực, minh chứng cho cơ chế lưu thông hàng hóa yếu kém, đã góp phần cơ bản làm giảm sức cạnh tranh của hệ thống bán lẻ Việt Nam.

Dẫu đang đứng trước những khó khăn, Việt Nam vẫn được đánh giá là thị trường có chỉ số sức mua tiêu dùng tăng rất cao, bình quân 20%/năm. Hơn 80 triệu dân với 70% ở độ tuổi dưới 35 luôn là mảnh đất giàu tiềm năng được các tập đoàn bán lẻ hùng mạnh toàn cầu quan tâm, săn đón.

“Cái bánh” bán lẻ hấp dẫn hiện được chia 40% cho các cửa hàng nhỏ lẻ, 40% nữa nằm ở các chợ và đội quân hàng rong cơ động, còn hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại mới chỉ nắm giữ được 12%. Vốn hạn chế, cơ ngơi manh mún, không chủ động được nguồn hàng dự trữ, phụ thuộc quá cao vào lượng hàng hóa ký gửi (lên đến 50%), nên dễ bị đối tác cung cấp bắt tay nhau ép giá... là những hạn chế “chết người” nhưng khó khắc phục nhất của các nhà bán lẻ hiện nay.

Bài học đau đớn chính là cơn “sốt gạo” vừa qua với hình ảnh những quầy gạo trống trơn tại các siêu thị, gây hoang mang dư luận. Có những siêu thị còn bị nhà cung cấp cho "quân" đến tận nơi vác gạo về để đòi tăng giá!

Nhiều nhà quản lý điều hành các siêu thị lớn ở cả TP Hồ Chí Minh và Hà Nội đều chung nhận định: “Phần lớn do các siêu thị bị động bởi thương lái. Họ cùng nhau buộc siêu thị phải tăng giá lên tối thiểu 30%. Khi không được đáp ứng, họ đã tự ý ngưng giao hàng”.

Nhân lực: Một nửa từ thời... bao cấp

Các quầy hàng, kho dự trữ, kho thương mại và cả hệ thống giao thông kém cũng làm cho việc lưu chuyển hàng hóa thêm bội phần khó khăn. Điều này sẽ đẩy giá các mặt hàng lên cao, nguồn hàng yếu và chất lượng càng bị ảnh hưởng, kéo theo sức cạnh tranh của các doanh nghiệp bán lẻ giảm sút.

Thêm nữa, những nguyên nhân chủ quan của chính người trong cuộc. Điển hình là kiểu làm ăn đậm tính bao cấp ở Hà Nội như hàng phở trên phố Lý Quốc Sư, hàng kem nổi tiếng ở Tràng Tiền hay cả hệ thống siêu thị, dịch vụ ăn uống quy mô như của Hapro. Việc nhân viên có thái độ thiếu cầu thị, chưa nhã nhặn với khách cũng là chuyện thường gặp.

Nguồn nhân lực yếu, không được đào tạo cơ bản đã khiến cho những người làm công việc dịch vụ chưa hiểu vai trò của mình trong cuộc cạnh tranh bán lẻ khốc liệt. Theo  thống kê thì nguồn nhân lực của hệ thống siêu thị hiện nay mới chỉ có 50% được đào tạo cơ bản, 50% còn lại là “sản phẩm” thời bao cấp để lại.

Việc xây dựng thương hiệu, quản trị kinh doanh cũng mới ở mức vỡ lòng. Hệ thống siêu thị Fivimark đã có tới 15 địa điểm (4 tại TP Hồ Chí Minh, 11 tại Hà Nội) nhưng bà Vũ Thị Hậu, quản lý hệ thống này, vẫn chỉ có thể nói chung chung về vấn đề thương hiệu: “Chúng tôi còn phải phấn đấu nhiều”.

Tính cộng đồng trong hệ thống bán lẻ quá kém, sự hợp tác lỏng lẻo, kiểu mạnh ai nấy thắng, khiến cho thị trường bán lẻ Việt Nam còn èo uột, cầm chừng. Điều này cũng dễ hiểu khi mà Metro, BigC vừa mới vào nước ta nhưng đã tạo lập được thương hiệu trên cả chiều sâu và bề rộng.

Kiểm soát bình đẳng, xóa bỏ độc quyền

Hầu hết doanh nghiệp kinh doanh siêu thị đều không giấu được lo lắng về tình trạng kiểm soát bình đẳng của Nhà nước hiện nay. Ranh giới giữa nhà buôn chân chính và những người làm ăn gian lận vốn rất mong manh, bởi vậy, hiện đang có nghịch lý: làm ăn chân chính thì gặp khó khăn, trong khi những người buôn lậu, trốn thuế thì lại vớ bẫm.

“Buôn tài không bằng trốn thuế. Trong siêu thị chúng tôi, một hộp tăm cũng phải đưa vào hoá đơn tính thuế, trong khi ở bên ngoài thị trường tự do, nhiều khi có những chiếc xe gắn máy, những đồ điện tử lên tới hàng chục, hàng trăm triệu đồng cũng không hề có hoá đơn. Như thế thì dù có tài giỏi, chúng tôi cũng khó lòng cạnh tranh được” - hủ một siêu thị than thở.

“Nhà nước nên ưu tiên cho doanh nghiệp trong nước những địa điểm đẹp, gần trung tâm đô thị để mở siêu thị. Ngay ở Hàn Quốc, Philippines, những tập đoàn bán lẻ lớn của nước ngoài cũng bị khoanh vùng ra xa trung tâm” - bà Vũ Thị Hậu bộc bạch.

Nếu các “đại gia” vào Việt Nam, được sắp đặt cho các vị trí lý tưởng thì ngành bán lẻ trong nước coi như... ngắc ngoải. Để có một nền thương mại mạnh, sản xuất phải mạnh và ổn định. Hiện nay, xu hướng vẫn đang là doanh nghiệp ép giá hàng hóa, siêu thị lớn thì ép nhà cung cấp, trong khi siêu thị nhỏ lại bị nhà cung cấp ép.

“Phải xây dựng cơ chế công khai, minh bạch về thương mại, tổ chức các sàn giao dịch nông sản thực phẩm, xóa bỏ độc quyền trong phân phối những mặt hàng chiến lược” - ông Vũ Vinh Phú khẳng định.

Lam Giang