Kiểm toán Nhà nước chỉ ra những sai sót gì tại cao tốc Chợ Mới - Bắc Kạn?

Ngày 1/10, thông tin từ Cổng thông tin điện tử Kiểm toán Nhà nước cho biết, thực hiện Quyết định số 218/QĐ-KTNN ngày 26/02/2026 của Tổng Kiểm toán Nhà nước về việc kiểm toán hoạt động xây dựng và việc quản lý, sử dụng vốn đầu tư dự án đầu tư xây dựng công trình đường cao tốc Mỹ An - Cao Lãnh giai đoạn 1 và dự án đầu tư xây dựng tuyến Chợ Mới - Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn (nay là tỉnh Thái Nguyên), Đoàn kiểm toán thuộc Kiểm toán Nhà nước chuyên ngành IV đã tiến hành kiểm toán các dự án từ ngày 04/3/2026 đến ngày 27/4/2026.

Theo Kiểm toán Nhà nước, dự án đầu tư xây dựng tuyến Chợ Mới - Bắc Kạn, tỉnh Thái Nguyên (dự án Chợ Mới - Bắc Kạn) được đầu tư nhằm hoàn thiện tuyến kết nối khu vực trung du, miền núi phía Bắc, nâng cao năng lực khai thác, giảm ùn tắc và tai nạn giao thông, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh khu vực. Dự án có chiều dài khoảng 28,8 km, tổng mức đầu tư 5.750,76 tỷ đồng, được đầu tư theo quy mô đường cao tốc hoàn chỉnh 04 làn xe.

Sau kiểm toán, Kiểm toán Nhà nước kiến nghị xử lý tài chính 1.046,1 triệu đồng tại dự án đầu tư xây dựng tuyến Chợ Mới - Bắc Kạn.

Cũng theo đơn vị, đối với Dự án Chợ Mới - Bắc Kạn, Ban Quản lý dự án và nhà thầu đề nghị khai thác mỏ đất theo cơ chế đặc thù nhưng chưa làm rõ sự cần thiết trong khi hồ sơ thiết kế, dự toán xác định tận dụng toàn bộ đất đào để đắp nền, lượng đất dư còn phải vận chuyển đến bãi thải. Mỏ đất được cấp theo cơ chế đặc thù không thuộc danh mục mỏ vật liệu đã khảo sát, phê duyệt trong hồ sơ dự án; đến thời điểm kiểm toán, UBND tỉnh Bắc Kạn (trước đây) chưa công bố giá vật liệu xây dựng thông thường tại mỏ được giao.

Về các tồn tại, hạn chế trong việc chấp hành các quy định của Nhà nước về quản lý dự án đầu tư công trình, dự án Chợ Mới - Bắc Kạn, đối với công tác lập, điều chỉnh chủ trương đầu tư còn vướng mắc trong việc áp dụng quy định khi điều chỉnh dự án từ nhóm B lên nhóm A; việc phân kỳ đầu tư tại các quyết định phê duyệt chủ trương đầu tư chưa thể hiện đầy đủ theo quy hoạch mạng lưới đường bộ.

Báo cáo nghiên cứu khả thi sử dụng số liệu khảo sát giao thông năm 2022 để dự báo nhu cầu vận tải, không tổ chức khảo sát đếm xe tại thời điểm lập dự án; thiết kế cơ sở chưa xác định vị trí, quy mô Trung tâm quản lý, điều hành giao thông tuyến; phương án kết cấu áo đường được lựa chọn có hệ số an toàn cao hơn yêu cầu thiết kế khoảng 6,3%, làm tăng quy mô kết cấu. Công tác lập, thẩm định và phê duyệt tổng mức đầu tư còn sai sót trong xác định khối lượng và đơn giá, làm tăng tổng mức đầu tư khoảng 39,18 tỷ đồng, chủ yếu do tính sai khối lượng và áp dụng đơn giá chưa chính xác.

Ngoài ra, đối với dự án Chợ Mới - Bắc Kạn, công tác khảo sát, thiết kế kỹ thuật còn hạn chế trong việc lựa chọn giải pháp thiết kế và xác định cơ sở kỹ thuật. Hồ sơ thiết kế chưa thực hiện thí nghiệm thiết kế cấp phối bê tông nhựa, cấp phối đá dăm ở bước thiết kế kỹ thuật; một số giải pháp xử lý nền đường chưa có đủ cơ sở khảo sát, tính toán và đánh giá, như thiết kế khu vực tác dụng dưới đáy áo đường, đào thay đất và đắp lại bằng đá tận dụng, xác định chiều sâu đào thay đất. Đối với cầu Phiêng Luông 1, chưa thực hiện đầy đủ khảo sát địa chất tại vị trí trụ, mố để phục vụ tính toán thiết kế.

Đối với hạng mục tường chắn có cốt, hồ sơ thiết kế chưa có đầy đủ cơ sở lựa chọn phương án kinh tế - kỹ thuật; chưa lập đầy đủ bảng tính so sánh phương án, chưa đánh giá, so sánh lựa chọn vật liệu giữa lưới địa kỹ thuật và dải neo Polyme; một số thông số đầu vào phục vụ tính toán chưa thống nhất với bản vẽ thiết kế.

Công tác lập, thẩm tra, thẩm định và phê duyệt dự toán còn sai sót trong xác định khối lượng, đơn giá và chi phí, chủ yếu do xác định chưa chính xác khối lượng và áp dụng định mức, đơn giá chưa phù hợp, làm tăng giá trị dự toán khoảng 29,717 tỷ đồng.

Công tác lựa chọn nhà thầu, hồ sơ mời thầu còn quy định một số tiêu chí chưa phù hợp với mẫu hồ sơ mời thầu, như yêu cầu nhà thầu cung cấp bản chụp có chứng thực đối với hợp đồng tương tự, văn bằng, chứng chỉ và xác nhận kinh nghiệm của nhân sự chủ chốt; hồ sơ mời thầu và hợp đồng của một số gói thầu chưa quy định cụ thể mức tạm ứng, số lần tạm ứng và mức thu hồi tạm ứng.

Công tác thương thảo, ký kết hợp đồng còn một số tồn tại. Gói thầu TV01 ký kết hợp đồng chậm 44 ngày so với thời hạn quy định; biên bản thương thảo và hợp đồng không thống nhất về mức tạm ứng; điều kiện hợp đồng và biểu mẫu hợp đồng áp dụng theo mẫu hồ sơ đấu thầu qua mạng chưa thống nhất với mẫu hợp đồng xây dựng. Qua kiểm toán, khối lượng hợp đồng gói thầu xây lắp còn sai khác so với thiết kế được duyệt, làm tăng giá trị hợp đồng khoảng 16,283 tỷ đồng.

Công tác quản lý tiến độ thực hiện dự án, đối với Dự án Chợ Mới - Bắc Kạn phải điều chỉnh chủ trương đầu tư nhiều lần, kéo dài thời gian chuẩn bị đầu tư từ năm 2021 đến năm 2024, đến tháng 3/2025 mới khởi công. Trong quá trình thi công, nhà thầu thực hiện chậm so với tiến độ chi tiết được chấp thuận; sau khi điều chỉnh tiến độ, một số hạng mục vẫn chưa đáp ứng yêu cầu, khối lượng được nghiệm thu, thanh toán đến thời điểm kiểm toán mới đạt khoảng 11% giá trị hợp đồng.

Bên cạnh đó, Kiểm toán Nhà nước cũng chỉ ra một số vấn đề liên quan đến việc chấp hành chế độ tài chính, kế toán đối với dự án Chợ Mới - Bắc Kạn.

Cụ thể, Bộ Giao thông vận tải (nay là Bộ Xây dựng) thông báo kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025 chậm so với quy định; kế hoạch vốn trung hạn và hằng năm trong giai đoạn 2022-2025 phải điều chỉnh nhiều lần, trong đó có 26,9 tỷ đồng phải hủy. Đến thời điểm kiểm toán, chưa được giao kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030; kế hoạch vốn còn thiếu khoảng 1.676,8 tỷ đồng để đáp ứng tiến độ thực hiện dự án (chưa bao gồm nhu cầu vốn tăng thêm cho công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư).

Đối với nguồn vốn thực hiện công tác giải phóng mặt bằng, việc sử dụng một phần chi phí dự phòng của dự án để bố trí vốn thực hiện được Bộ Xây dựng thống nhất về nguyên tắc nhưng vẫn còn vướng mắc trong cân đối, bố trí vốn đáp ứng nhu cầu thực hiện dự án.

Ngoài ra, một số vấn đề phát hiện qua kiểm toán liên quan đến cơ chế, chính sách và quá trình triển khai thực hiện dự án cũng được Kiểm toán Nhà nước chỉ ra.

Đơn cử, một số quy định về hợp đồng xây dựng và đấu thầu qua mạng còn chưa thống nhất: Qua kiểm toán dự án Chợ Mới - Bắc Kạn cho thấy, quy định về điều kiện hợp đồng và mẫu hợp đồng theo pháp luật về đấu thầu qua mạng còn chưa thống nhất với mẫu hợp đồng xây dựng do Bộ Xây dựng ban hành. Trong khi hệ thống mạng đấu thầu quốc gia yêu cầu áp dụng nguyên mẫu điều kiện hợp đồng, các chủ đầu tư không được sửa đổi, bổ sung, dẫn đến khó khăn trong việc xác lập và quản lý thực hiện hợp đồng xây dựng đối với các dự án sử dụng vốn đầu tư công.

Tại dự án Chợ Mới - Bắc Kạn cho thấy, hệ thống định mức xây dựng hiện hành chưa có định mức đối với máy đào dung tích gầu nhỏ (0,1÷0,3 m³) trong khi các loại thiết bị này đã được sử dụng phổ biến tại các công trình hạ tầng kỹ thuật có mặt cắt hẹp. Việc thiếu định mức tương ứng dẫn đến phải áp dụng định mức đào thủ công khi lập dự toán, chưa phù hợp với điều kiện thi công thực tế và xu hướng cơ giới hóa trong xây dựng.

Quy định về xử lý khoáng sản dôi dư từ dự án đầu tư xây dựng còn khó khăn khi triển khai thực hiện, qua kiểm toán dự án Chợ Mới - Bắc Kạn cho thấy, việc thực hiện quy định về xử lý khoáng sản dôi dư theo Nghị định số 21/2026/NĐ-CP còn phát sinh nhiều khó khăn đối với các dự án giao thông miền núi. Khối lượng đất, đá dư thừa lớn (khoảng 8,2 triệu m³), bãi đổ phân tán, địa hình phức tạp, chi phí thu hồi và vận chuyển cao, trong khi chưa có quy định xử lý đối với trường hợp khoáng sản đã tập kết nhưng không tổ chức đấu giá được hoặc không có dự án khác có nhu cầu sử dụng trong thời gian dài.

Đối với một số vướng mắc trong quản lý nguồn vốn ODA và thanh toán vốn vay nước ngoài, dự án Chợ Mới - Bắc Kạn về công tác lập, thẩm định, phê duyệt và điều chỉnh Tiểu dự án giải phóng mặt bằng còn một số tồn tại.

Trong quá trình khảo sát, thu thập thông tin về nhu cầu tái định cư, việc xác định nhu cầu chưa sát thực tế, dẫn đến phải điều chỉnh giảm, không đầu tư 02 khu tái định cư (TP Bắc Kạn và xã Thanh Vận); trong đó khu tái định cư thành phố Bắc Kạn (cũ) đã hoàn thành công tác quy hoạch, lập Báo cáo nghiên cứu khả thi và đã thanh toán cho nhà thầu khoảng 844,8 triệu đồng.

Một số khu tái định cư được đầu tư với quy mô lớn hơn nhu cầu thực tế, như khu tái định cư Bản Áng và khu tái định cư xã Thanh Mai đầu tư 125 lô, trong khi đến thời điểm kiểm toán mới bố trí 66 lô, còn dư 59 lô. Việc phê duyệt điều chỉnh Tiểu dự án giải phóng mặt bằng lần 2 khi chưa cân đối được nguồn vốn để thực hiện; đồng thời chưa giảm trừ 10,12 tỷ đồng chi phí bảo vệ và phát triển đất trồng lúa trong tổng mức đầu tư mặc dù theo quy định của Luật Đất đai năm 2024, dự án đầu tư công không thuộc đối tượng phải nộp khoản chi phí này.

Một số vấn đề liên quan đến cơ chế, chính sách, theo Kiểm toán Nhà nước, quy định về điều kiện hợp đồng và biểu mẫu hợp đồng xây dựng chưa thống nhất với quy định về đấu thầu qua mạng. Qua kiểm toán Dự án Chợ Mới - Bắc Kạn cho thấy, điều kiện chung, điều kiện cụ thể và biểu mẫu hợp đồng trong hồ sơ đấu thầu qua mạng có một số nội dung khác với mẫu hợp đồng xây dựng do Bộ Xây dựng ban hành. Trong khi mẫu hồ sơ đấu thầu qua mạng yêu cầu áp dụng nguyên mẫu và không được sửa đổi điều kiện chung, sự khác nhau giữa các hệ thống biểu mẫu gây khó khăn trong việc xác lập và quản lý thực hiện hợp đồng xây dựng sử dụng vốn đầu tư công.

Hệ thống định mức xây dựng chưa bao quát một số loại thiết bị đã được sử dụng phổ biến trong thực tế. Hệ thống định mức hiện hành chưa có định mức đối với máy đào dung tích gầu nhỏ từ 0,1 m³ đến 0,3 m³, trong khi các thiết bị này được sử dụng tại công trình hạ tầng kỹ thuật có mặt cắt hẹp. Do thiếu định mức tương ứng, dự toán hạng mục đào móng đường ống có chiều rộng không quá 0,5 m phải áp dụng công tác đào thủ công, chưa phù hợp với biện pháp thi công cơ giới thực tế.

Quy định về xử lý khoáng sản dôi dư còn khó thực hiện đối với các dự án giao thông miền núi. Dự án Chợ Mới - Bắc Kạn có khoảng 8,2 triệu m³ đất, đá dư thừa và 53 bãi đổ được chấp thuận, phân tán dọc tuyến tại khu vực địa hình phức tạp. Việc xác định khối lượng, thu hồi, vận chuyển và tổ chức đấu giá vật liệu tại các bãi chứa khó khả thi, chi phí thực hiện lớn; đồng thời quy định hiện hành chưa xác định phương án xử lý đối với khoáng sản đã tập kết nhưng không đấu giá được và không có dự án khác có nhu cầu sử dụng trong thời gian dài.

Trước những bất cập trên, Kiểm toán Nhà nước kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách đối với dự án Chợ Mới - Bắc Kạn. Cụ thể, rà soát, điều chỉnh các sai sót trong khảo sát, thiết kế, dự toán, tổng mức đầu tư. Chấn chỉnh công tác lập HSMT, đánh giá HSDT, thương thảo, ký kết và quản lý thực hiện hợp đồng. Rà soát phương án khai thác, sử dụng vật liệu và xử lý đất đá dôi dư. Đẩy nhanh công tác GPMB, bố trí đủ nguồn vốn cho công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Thực hiện đầy đủ việc xử lý tài chính theo kết quả kiểm toán.

Đối với Bộ Xây dựng, nghiên cứu, rà soát, sửa đổi, bổ sung hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật về khảo sát, thiết kế, thi công và nghiệm thu công trình giao thông, bảo đảm thống nhất trong áp dụng đối với các công trình xử lý nền đất yếu bằng trụ xi măng đất.

Trong đó, nghiên cứu hoàn thiện quy định về kiểm tra, đánh giá và nghiệm thu chất lượng trụ xi măng đất; rà soát, bảo đảm tính thống nhất giữa TCVN 9906:2014 và BS 8006-1:2010 trong việc xác định các thông số thiết kế, như cường độ tính toán của vải địa kỹ thuật, lưới địa kỹ thuật, mô đun đàn hồi và các chỉ tiêu phục vụ tính toán kết cấu nền đường; nghiên cứu bổ sung định mức xây dựng đối với máy đào dung tích gầu từ 0,1 m³ đến 0,3 m³ để phù hợp với thực tế thi công các công trình hạ tầng kỹ thuật.