Làng áo tơi

Thứ bảy, 07:00 24/09/2011 | Xã hội

GiadinhNet - Áo tơi, chiếc áo đã gắn bó lâu đời với người dân Việt.

Ở mỗi một vùng quê đều có những cách chằm (làm), may áo tơi khác nhau. Nhưng có lẽ không ở đâu chiếc áo tơi lại gắn bó thân thuộc với đời sống nông thôn như ở Hà Tĩnh. Ngày nay, có rất nhiều vật dụng thay thế chức năng của chiếc áo tơi, chiếc áo đã đi vào thơ ca này dường như sắp “biến mất”! Tuy nhiên có một ngôi làng ở miền quê nghèo vẫn chằm áo tơi và sử dụng nó như cha ông đã dùng hàng nghìn năm trước.

Áo tơi ra đồng. Ảnh: PV

“Của độc”!

Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: “Áo tơi là áo khoác thường dùng che mưa ghép từ nhiều lớp lá, dùng chỉ móc khâu lại, dài đến bắp chân, không có tay áo, trên cổ có dây buộc. Áo tơi mặc gọn, không vướng víu khi lao động (cày, bừa, cấy...) được dùng phổ biến ở nông thôn Viêt Nam thời gian trước. Một số nơi, áo tơi còn có công dụng che nắng, gió”.

Mảnh đất còn duy trì nghề chằm loại áo lâu đời và gắn bó với nông thôn Việt Nam này nằm khuất sau những quả đồi thoai thoải. Bất kỳ ai đặt chân đến xóm Yên Lạc, xã Quang Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh sẽ không khỏi ngỡ ngàng khi bắt gặp những chiếc áo tơi vẫn được sử dụng trong đời sống sinh hoạt của người dân nơi đây. Ở Yên Lạc bao đời nay, áo tơi là công cụ không thể thiếu trong lao động sản xuất. Cái đáng quý là chiếc áo đã thành truyền thống, thành “của độc” mà người xưa “để lại” vẫn được giữ gìn. Về Hà Tĩnh, chỉ còn Yên Lạc chằm áo tơi.

Yên Lạc cũng như cả xã Quang Lộc còn nghèo lắm. Vùng quê nghèo này vốn từ xa xưa đã quen với thời tiết khắc nghiệt, hết nắng nóng như thiêu như đốt lại đến mưa bão hoành hành. Ngàn đời nay, người dân đã quen sinh hoạt cùng với chiếc áo tơi quàng sau lưng. Chiếc áo làm bằng lá tơi mộc mạc chân chất quê này mùa đông thì ấm, mùa hè lại rất mát.

Bà Đặng Thị Cháu ở Yên Lạc cho biết: Xóm Yên Lạc quê bà vẫn còn khoảng hơn 70 hộ gia đình làm nghề chằm áo tơi. Năm nay bà Cháu vừa tròn 70 tuổi, thì cũng từng ấy thời gian bà gắn bó với chiếc áo độc đáo này. “Lọt lòng mẹ, bà cũng nằm trong chiếc áo tơi. Lớn lên, trừ những ngày ra đồng, còn lại đến mùa tơi, là ngày hai bữa ngồi chằm áo tơi. Đến bây giờ 70 tuổi bà vẫn chằm áo”, bà bùi ngùi.

Mùa đi lấy lá tơi vào khoảng từ tháng 3 đến tháng 6 (âm lịch). Yên Lạc là nơi chằm áo tơi nhưng đất Yên Lạc không có cây tơi, muốn có lá tơi phải lên rú khe Giao hoặc vào những con rú xa xôi ở Hương Khê (Hà Tĩnh) mới có. Từ Yên Lạc lên đó phải mất cả ngày đường đi bộ- bà Cháu cho biết.

Ông Nguyễn Danh Ân chồng bà, năm nay đã 74 tuổi vẫn đạp xe đạp đi hái lá mỗi khi mùa tơi đến. Con cái đã xây dựng gia đình và chuyển ra ở riêng, đôi vợ chồng già này hàng năm vào mùa tơi vẫn chằm áo mang ra chợ bán kiếm thêm thu nhập. “Mùa vừa rồi ông bà cũng chằm được khoảng 300 chiếc”, bà Cháu cho biết.

Ở Yên Lạc, không ai biết nghề chằm tơi có từ bao giờ, từ đời này nối tiếp đời khác truyền nghề. “Còn gió Lào, còn mưa giông, sẽ còn áo tơi”, ông Ân nói đầy tự tin về sự tồn tại lâu bền của loại áo này. “Dân tôi bao đời nay khó nhọc, cho dù cuộc sống có đổi thay, có nhiều vật dụng đã được thay thế những đồ dùng truyền thống. Nhưng trước nắng gió Nam Lào thì không có loại áo nào chịu nổi trừ áo tơi mỗi khi ra đồng”. Dải đất hẹp miền Trung phải chịu sự khắc nghiệt của thời tiết. Nắng thì nắng đến đồng ruộng nứt nẻ. Mưa thì mưa thối đất thối cát. Nhưng con người vẫn sống. Bao đời nay vẫn thế như chiếc áo tơi thân thuộc.

Ông Nguyễn Văn Bảy, người có hơn 60 năm kinh nghiệm chằm tơi cho biết: “Làm ra được chiếc áo tơi mất biết bao nhiêu công đoạn. Trước hết là phải lên rú lấy tơi. Dậy từ sáng sớm đùm cơm nắm lên xe đạp. Chặt xong lá phải đốt qua cho héo rồi chở về. Lá được mang về, đêm thì phơi sương, ngày thì phơi nắng. Lá tơi nào không được tắm sương thì sẽ nhanh mục và nhanh hỏng. Sau cùng mới đến giai đoạn chằm áo tơi. Nếu một người chằm có nghề, thì chỉ mất khoảng 1 tiếng là có một chiếc áo. Mỗi mùa tơi, Yên Lạc sản xuất ra ước chừng vài ba nghìn chiếc áo tơi. Số áo này được mang đi bán khắp nơi. Không chỉ có vùng Can Lộc này dùng mà rất nhiều nơi xa đến đặt hàng”.

Áo tơi trong cuộc sống thường nhật.

Mai này có còn ai mặc?!

Miền quê này tuy còn nghèo, nhưng cuộc sống cũng đã có nhiều đổi thay. Trong sự thay đổi đó, chiếc áo tơi vẫn được người dân Yên Lạc sản xuất phục vụ lao động vừa là một nghề kiếm thêm thu nhập- Đây cũng là cách để bà con níu giữ chiếc áo độc đáo của cha ông để lại.

Chúng tôi về xóm chằm áo tơi vào dịp cái nóng của những ngày hè đã dần nguôi ngoai. Tuy không phải vào mùa tơi nhưng trên những con đường quanh co, đâu đâu người ta cũng dễ bắt gặp những chiếc áo tơi được quàng sau lưng bà con nông dân khi ra đồng. Mỗi một góc sân lại thấy người dân đem lá tơi, dây mây (dùng để chằm tơi) ra hong phơi. Trên những bức tường bếp cũ kỹ bao giờ cũng treo ít nhất một chiếc áo tơi. Đâu đâu cũng thấy thấp thoáng bóng dáng của chiếc áo tơi, người ta lâu nay quen gọi làng tơi Yên Lạc thay cho xóm Yên Lạc.

Ở Yên Lạc xưa nay người dân chỉ sống dựa vào nghề nông là chính. Tiếng là thế nhưng thực chất, “áo tơi nuôi nghề nông ấy chứ. Không chằm áo tơi lấy đâu ra tiền phân bón, giống má, thuốc trừ sâu”, ông Bảy nói. Chuyện thật cứ như đùa.

Mùa tơi vừa rồi, gia đình anh Đặng Văn Quang, chị Nguyễn Thị Lam chằm được hơn 600 chiếc áo. Giá áo tơi bây giờ khoảng 35.000- 40.000 đồng/ chiếc, thu về vài chục triệu đồng. Số tiền ấy đủ trang trải chi tiêu và nuôi con ăn học. “Thu nhập mỗi một mùa chằm áo tơi, làm ruộng bao giờ mới kiếm được”, chị Lam tâm sự.

Chị Lam cho biết để chằm được một chiếc áo tơi, người ta phải xếp lá sát vào nhau như lợp mái nhà tranh ngày xưa. Bẻ gập phần cuống xuống, dùng mây khâu đằn lên các lớp lá đó. Để có một chiếc áo tơi đẹp mà bền, lớp lá tơi già được đặt ngoài cùng. Bên trong lóp thêm rất nhiều lớp lá nữa. Tơi chằm xong, được phơi thêm vài nắng, rồi được cuốn lại như lũ sâu kèn, chiếc này ôm lấy chiếc kia thành từng bó năm, mười chiếc.

Cách chằm tơi như vậy đã truyền lại từ bao nhiêu đời trước. Không cầu kỳ, xa hoa, chỉ cần bỏ công sức lên rú chặt lá, phơi phong kỹ càng rồi đem chằm là được những “mẻ áo tơi” để đi mưa đi nắng.

Tuy mùa tơi chỉ khoảng 3 tháng trong năm nhưng áo tơi vẫn là nguồn sống của người dân nơi đây. Bây giờ, khi cuộc sống đã đổi thay nhiều, người ta, đặc biệt là giới trẻ đã không còn mấy ai chịu mặc áo tơi ra đồng. Áo tơi đã được thay bằng áo mưa nilon, áo chống nắng... Những chiếc áo tơi tuy vẫn xuất hiện ở những phiên chợ quê nhưng không còn là thứ hàng tất yếu như ngày xưa. Bà Cháu lo lắng: “Rồi còn mấy ai mặc áo tơi. Chúng tôi làm ra bán cho ai. Những khách hàng xa trước kia đặt hàng lên đến hàng trăm chiếc nhưng bây giờ ít hơn. Người ở xa về Yên Lạc mua áo tơi một phần để giữ làm kỷ niệm”.

Thuý Quang

baocuoituan