"Làng Vua" và những người không muốn làm... Vua

> Ông vua nghèo và kiếm thần ở Gia Lai

 

Do là một đặc ân cha truyền, con nối nên không một địa phương nào khác ngoài Plơi Ơi (xã Ia Ke, Phú Thiện, Gia Lai) có được. Là Vua Lửa nên người dân khắp các vùng bị hạn hán, cứ hai người một khiêng nào heo, nào gà, nào rượu... kéo về Plơi Ơi để cầu xin Vua Lửa ra tay cứu giúp.

 

Trên một miếng đất rộng đã được quét tước sạch sẽ, những lão làng J’rai trong trang phục lễ nghi truyền thống trải chiếu trên nền nhà rông để vua lửa ngồi làm chủ lễ với mâm bát, bình ché bày kề bên. Các lão làng cùng trai trẻ thay nhau gióng lên chiêng trống. Trong khi đó những người khác lo nhóm bếp nhen lửa và chuẩn bị cho buổi hành lễ.

 

Phụ nữ ngồi chờ để được phục vụ lễ hội cầu mưa.

Làng Vua Lửa Plơi Ơi được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích Lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 1993. Khi vua lửa đời thứ 14 Siu A Luynh mất, cả xã Ayun Hạ và các vùng phụ cận đều đi đưa tang. Nghi lễ đám ma của ông cũng khác người thường.

Thi hài được đặt dưới đất theo hướng Đông Tây, xác được quàn trong một cây gỗ to khoét rỗng. Nhà mồ hiện đại lợp ngói và trang trí rất đẹp nhưng không có tượng như phong tục của người Tây Nguyên. Theo họ, tuy vua lửa đã chết nhưng hồn ông vẫn còn ở với dân làng, giúp những người kế vị tốt hơn.

Trong hệ thống các vua mang yếu tố thần quyền ở Tây Nguyên gồm Vua Lửa, Vua Nước, Vua Gió... thì Vua Lửa là người có vai trò lớn trong đời sống tinh thần các tộc người Tây Nguyên, đặc biệt là người J’rai. Ông vua này đã từng nhận sắc phong của triều Nguyễn trong những nỗ lực cố gắng của các vua Nguyễn muốn thâu tóm vùng đất cao nguyên rộng lớn này.

 

Nơi cất giữ gươm thần

 

Siu A Luynh là đời Pơ Tao A Pui thứ 14 trong hệ thống các Pơ Tao đã tồn tại ở Tây Nguyên. Gọi là vua nhưng thực chất Siu A Luynh không khác gì người bình thường, cũng đi làm rẫy kiếm ăn, lấy vợ sinh con. Ông chỉ thực sự có quyền hành tối thượng trong các buổi lễ cầu mưa.

Sau khi Vua Lửa Siu A Luynh từ giã cõi trần, chưa đợi đến lễ Pơ Thi (lễ bỏ mả), người J’rai đã muốn bầu ra một vị Vua Lửa mới làm nhiệm vụ cầu mưa, gọi gió chăm sóc cho những cánh đồng ở thung lũng Ayun Pa. Do con trai Siu A Luynh không chịu làm, nên dân làng đã tín nhiệm và chọn Rơ Lan Hieo là thư ký của Siu A Luynh bầu là vị vua lửa đời thứ 15, nhưng ông này cũng từ chối.

 

Đánh chiêng trong lễ cầu mưa

 

Ông bảo, Nhà nước đã làm cho thủy điện Ayun Pa, không lo hạn nên không cần Vua Lửa nữa. Những chiêng, ghè, trống, sàng, vật dụng kế thừa của nhà vua bây giờ được để trong ngôi nhà chung đầy mạng nhện. Sẽ như thế nào nếu như những chàng trai J’rai không còn nhớ, không còn biết gì về vua lửa với tinh thần dân tộc? Sẽ ra sao nếu người Tây Nguyên không còn một thủ lĩnh về tinh thần, không nhà rông, rượu ghè, chơi cồng chiêng và cúng ông bà tổ tiên mình? Dân làng nói nhiều, mãi đến gần 10 năm sau Rơ Lan Hieo mới đồng ý làm Vua Lửa.

Nhà Rơ Lan Hieo vững chãi ở ngay đầu làng. Cầu thang lên nhà nhẵn bóng dấu tay người. Trong nhà chứa nhiều đồ quý như trống, chiêng, ché cổ... Không chỉ có nhà Rơ Lan Hieo, mà làng Plơi Ơi giờ nhà xây nhiều hơn nhà sàn, đường làng thẳng tắp, dây điện, chảo thu sóng, xe máy và điện thoại di động của đồng bào J’rai nơi đây nhiều như... sung. 

 

Vua Lửa Rơ Lan Hieo

 

Ông Rơ lan Hieo nói, nhà của vợ ông Siu A Luynh giờ ở một ngôi nhà xây nền xi măng cách đây khoảng 100 mét cùng với con cháu. Tất cả đồ nghề ông Hieo đã mang về nhà hết để tiện chăm sóc và bảo vệ. Duy nhất có cây kiếm thần trước đây để trong hang đá ở ngọn núi Chư Tao Yang, tức núi đá thiêng, nay đã được dựng một căn lều ngoài đầu làng và được cất giữ cẩn thận.

Ông Rơ Lan Hieo cho biết: “Sở dĩ gươm được cất ngoài làng vừa để tránh sự ô uế của phân trâu, phân bò, đồng thời cũng thể hiện quyền uy của cây gươm sánh ngang với trời đất”.

Người dân không ai dám động đến cây gươm này. Cho đến thời điểm này, ngoại trừ các vị vua thì không ai biết cây gươm như thế nào, mặc dù thỉnh thoảng gươm vẫn được đem ra trong các dịp tế lễ.

 

Theo Phạm Duy