Lơ thơ sản vật xứ kinh kỳ
GiadinhNet - Những luống húng sản vật đất kinh kỳ xưa giờ sắp thành hồi ức. Cả làng Láng rộng lớn thơm nức hương húng xưa giờ chỉ còn lơ thơ vài luống húng còi cọc…
“Ở đây thơm húng, thơm hành/Có về làng Láng với anh thì về/ Cùng anh vác gánh vai gồng/Rau xanh níu gót bóng hồng sông Tô", câu ca nức tiếng làng Láng một thời giờ đã trở thành dĩ vãng. Những luống húng sản vật đất kinh kỳ xưa giờ sắp thành hồi ức. Cả làng Láng rộng lớn thơm nức hương húng xưa giờ chỉ còn lơ thơ vài luống húng còi cọc…
 |
|
Những luống rau thơm hiếm hoi còn sót lại ở làng Láng. Ảnh: TL |
Dưa La, húng Láng...
|
Lãnh đạo Hợp tác xã thương mại và dịch vụ Láng Trung (trước kia là Hợp tác xã nông nghiệp Láng Trung) cho hay, hiện những mảnh đất trồng húng còn lại đã có quy hoạch xây nhà hết rồi, chỉ chờ ngày giải tỏa. Ban quản lý di tích phường Láng Thượng, nơi có ngôi chùa Láng gần 1.000 năm tuổi, đã nghĩ đến việc có lẽ phải xin thành phố một khoảng đất phía sau chùa rồi xây tường bao, cải tạo đất mà giữ vị rau làng Láng. Nhưng việc xin đất thế nào, trồng tưới ra sao... để giữ được chút hương của làng Láng chỉ mới manh nha trong đầu những người thuộc ban quản lý di tích. |
Cánh đồng rộng mênh mông ở thôn Láng xưa đã đi vào thơ ca với loài rau húng như một tinh hoa của đất trời vạn vật. Ấy là sản vật chỉ có ở đất kinh kỳ ngàn năm như câu ca xưa: “Dưa La, húng Láng, ngổ Đầm/ Cá rô đầm Sét, sâm cầm hồ Tây”.
Cây húng thơm làng Láng nức tiếng khắp chốn, người ta thường quen gọi là húng Láng, là thứ cây gia vị đặc sắc bậc nhất, không thể thiếu trong bữa ăn bình dân hàng ngày hay trong các bữa tiệc của người Hà Nội xưa. Nơi đây xưa kia thuộc xã Yên Lãng, gần cửa Bảo Khánh, thành Thăng Long. Sông Tô Lịch chảy qua bên cạnh làng, theo vòng ngoài đê Ðại La, vì thế dân làng Láng thường đi đường bộ theo bờ sông Tô, qua cửa Bảo Khánh, vào nội thành Ðại La khoảng chừng hơn cây số để bán thứ rau thơm nổi tiếng này. Nếu đi đường thủy thì ngược dòng sông Tô, thuyền vào tận phố cổ bên hồ Gươm ngày nay, hoặc theo Ðại hồ qua Giảng Võ, vào đến Quốc Tử Giám cũng chỉ một quãng đường ngắn. Thời ấy, dân Láng đem rau, mà chủ yếu là rau húng thơm vào thành bán, đều chuyên chở bằng hai con đường thủy, bộ này.
Từ thời Lý, vào thế kỷ 11, Láng là một trong 61 phường của kinh thành Thăng Long. Nghề trồng rau và cây gia vị bấy giờ đã xuất hiện ở Láng. Ðến thời Trần (thế kỷ 13), Láng được đổi tên thành Toán Viên hay còn gọi là vườn tỏi, chuyên canh tác loại rau cung cấp cho triều đình và dân kinh thành. Từ bấy giờ, dân làng Láng trồng nhiều loại rau thơm, cây gia vị, nhưng húng thơm là cây trồng tốt và ngon hơn cả nên đã trở thành một sản vật lừng danh. Hàng trăm năm qua, đồng đất làng Láng luôn thẳng tắp, bạt ngàn những luống húng thơm dài xanh mướt. Húng Láng là niềm tự hào của người dân nơi đây.
Cây húng làng Láng vốn có thân nhỏ, lá mỏng ít răng cưa. Húng Láng kén đất nên chỉ mọc lan thành khóm chứ không lan thành bụi to như các loại húng khác. Mặt lá mầu xanh thẫm, cuống và gân lá mầu tím. Những người làng bảo từ bao đời trồng húng, cây húng Láng không mập bao giờ, nhìn không mỡ màng bằng rau húng giổi nhưng mùi thơm dịu hơn nhiều. Húng có hoa nhưng không có hạt, nên người trồng húng phải chọn ngắt những thân cây bánh tẻ trồng xuống đất ẩm để gây luống rau mới. Chỉ sau vài ngày, húng đã lên xanh non.
Nhìn qua thì trông húng Láng như những cọng rau thơm còi cọc thiếu sự chăm bón của người nông dân, nhưng thực chất húng Láng vốn là giống cây nhỏ, thân cây đanh lẳn. Chỉ cần hái lấy ngọn húng vò nhẹ trên đầu ngón tay là mùi thơm đã tỏa nức xung quanh. Mùi thơm của húng Láng không có cái vị hăng hắc như húng bạc hà hay húng dũi, húng chó... mà húng Láng có vị thơm dịu nhẹ rất đặc trưng.
Những người gốc Hà Nội bảo: Bây giờ tìm được mớ húng Láng sao khó quá, chỉ khi nào có việc đi qua làng Láng xưa thì mới ghé vào mấy luống rau còn sót lại mà tìm mua. Nhiều người vì "thèm" nhớ hương vị xưa mà xin cành về trồng ở nhà nhưng cây húng vẫn không có được cái mùi vị đặc trưng như khi trồng ở cánh đồng làng Láng. Cái vị thanh tao, dịu nhẹ đã chuyển thành vị thơm hơi hăng hắc, ăn không còn đậm đà nữa.
 |
|
Những vạt rau xanh đang nhường đất cho những tòa nhà chọc trời. Ảnh: TL |
 |
|
Những người nông dân cuối cùng còn gắn bó với nghề trồng rau thơm của làng Láng. Ảnh: TL |
Loài cây... "khó tính"!
|
Chẳng còn mấy nữa, loài rau vốn là sản vật kinh kỳ dâng Vua một thời sẽ chỉ còn lại trong ký ức của những người dân gốc gác Hà Nội. Đất trồng húng Láng chẳng còn, có nghĩa con cháu chúng ta mai sau sẽ chẳng còn biết đến loài rau thơm nức ấy nữa. Điều này đã khiến giáo sư Nguyễn Văn Huy và đồng nghiệp ở Trung tâm nghiên cứu và phát huy di sản văn hóa (Hội Di sản văn hóa Việt Nam) lập ra dự án tại Trường tư thục Nguyễn Văn Huyên tại làng Láng. Trong đó, sẽ có một mảnh đất trồng húng để những người nông dân lớn tuổi trong làng như cụ Lộc, cụ Sói dạy lại cho các em cách chăm sóc rau, từ đó gieo vào các em lòng yêu mến, tự hào với di sản của mảnh đất mình đang sống. Nhưng ấy cũng là việc khó như mò kim đáy bể bởi biết tìm đâu ra một mảnh đất giữa vùng "tấc đất tấc vàng" này. |
Các cụ bô lão trong làng bảo, cây húng quý này được trồng ở làng Láng từ rất lâu đời rồi và cũng chỉ ở trên đồng đất của làng Láng thì mới có được cái hương vị thơm thanh tao, dịu nhẹ. Còn khi đã mang đi trồng ở nơi khác, dù chỉ cách cánh đồng làng vài cây số thôi thì cây húng cũng đã không còn cái hương vị đặc trưng ấy nữa. Thậm chí cây húng Láng khi đã mang đi trồng nơi khác thì cây còn phát triển to hơn, lá tròn hơn chứ không còn cái dáng "còi cọc" khi trồng trên đất Láng.
Sự biến đổi kỳ lạ của giống cây đặc sản này khiến các nhà khoa học của Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội đã từng phải lấy mẫu đất làng Láng về nghiên cứu, cuối cùng phát hiện ra rằng chính yếu tố vi lượng có nhiều trong đất làng vốn được hình thành từ phù sa của sông Tô Lịch trong xanh xưa, đã tạo nên hương vị đặc trưng cho cây rau thơm này.
Nhưng để làm nên hương vị khác biệt cho húng Láng không chỉ là ở thổ nhưỡng trời cho, mà còn là ở cái công chăm bón của người nông dân làng Láng. Ông Ngô Văn Lộc, năm nay 75 tuổi, gia đình đã nhiều đời làm rau ở làng Láng bảo: "Để có được luống đất tơi xốp, chúng tôi không chỉ cuốc, đập đất nhỏ mà còn phải dùng cào, cào từng cọng cỏ, từng gốc rau cũ, nhặt ra từng viên sỏi nhỏ để luống đất trở nên mịn, xốp cho đến khi sờ vào thấy mát tay mới được. Sau đó đất được đánh luống, đánh dõng. Trong suốt quá trình trồng rau, không khi nào người nông dân ngừng tay chăm sóc đất. Mà khi trồng húng Láng cũng phải có cách riêng của nó chứ không chỉ cắm ngọn húng xuống đất là xong. Mầm húng phải đặt cong dưới đất thì cây mới có độ bám và mọc lên được. Mà cũng phải đợi đến tháng 10, 11 âm lịch chờ cây lên mầm thì mới hái mà ươm luống mới được".
Ngay cả cái cách tưới húng, cũng không đơn thuần là mua đạm về pha nước tưới thẳng lên luống rau. Húng Láng muốn giữ được cái vị thanh tao đặc trưng lâu đời thì chỉ được tưới bằng thứ nước pha thật loãng. "Trước đây, sở dĩ húng ngon hơn hẳn là vì chỉ tưới bằng các loại khô dầu, là những cây thược dược, vỏ lạc ép thành dầu. Thứ dầu đó mà đem bón cho húng Láng thì không chỉ rau ngon mà còn bồi đắp liên tục chất dinh dưỡng cho đất. Bây giờ chẳng còn khô dầu nữa nên đành tưới bằng đạm pha thật loãng, tưới cách này chỉ là nhất thời thôi chứ không thể bồi đắp dinh dưỡng cho đất tốt được", ông Lộc than. Cái luống đất để trồng húng Láng lúc nào cũng phải giữ được độ ẩm ướt thì rau mới ngon được, vì thế những ngày nắng tháng 6 như đổ lửa người nông dân làng Láng vã mồ hôi mà gánh mấy chục gánh nước mà tưới liên tục cho cây. Những cây húng Láng cũng "khó tính", chỉ cần có vài cây cỏ mọc xung quanh là chúng không chịu lên, thân lá cứ ngày một vàng đi.
 |
|
Húng Láng - một trong những loại rau thơm nổi tiếng của Hà Nội xưa. Ảnh: TL |
Bèo bọt sản vật kinh kỳ một thời
Đến làng Láng bây giờ có tìm mỏi mắt cũng chẳng nhìn thấy cánh đồng rau bạt ngàn như trong những câu ca xưa. Ngay cả nhiều người dân nơi đây cũng lắc đầu không biết khi được hỏi về cánh đồng trồng rau húng. Nếu may mắn gặp được những người già chỉ bảo tận tình thì ta mới có thể tìm được vài luống rau lơ thơ còn sót lại, nằm lọt thỏm giữa những tòa nhà chọc trời. Những luống rau vốn là sản vật nức tiếng kinh thành một thời giờ nằm lẫn trong những đống gạch đá, phế thải xây dựng lổn nhổn. Chẳng còn đâu những luống rau bạt ngàn, xanh mướt tỏa hương thơm khắp vùng như xưa. Trên những luống rau lơ thơ ấy cũng chỉ còn vài người nông dân xưa cũ vì tiếc thương loài rau thơm nức này mà ngày ngày cày cuốc, chăm bẵm cho vài luống rau còn sót lại. Bà Đỗ Thị Tất, năm nay 77 tuổi, vừa nhổ cỏ bên luống húng vừa bảo phải tranh thủ làm được ngày nào hay ngày ấy, kẻo mấy hôm nữa ở đây sẽ mọc lên ngôi trường mẫu giáo khang trang thì chẳng còn đất đâu mà làm.
Những người nông dân cuối cùng của làng Láng bây giờ chỉ còn chưa đến 10 người, đều đã lớn tuổi, nhưng hàng ngày vẫn cần mẫn chăm bón những luống rau cuối cùng. Nhiều người, một phần vì không còn đất, một phần cũng vì cái công thu được từ trồng húng bèo bọt quá mà bỏ đi làm nghề khác cả. Đếm trên đầu ngón tay, cả làng xưa bây giờ chỉ còn ông Lộc, bà Tất, cụ Sói, bà Định, bà Kiệm và nhà cô Hường là còn trồng húng Láng. Hàng ngày, cứ độ hơn 6h sáng, ông Lộc quẩy gánh ra vườn, hôm thì làm đất, hôm thì hái rau chở ra chợ Láng bán.
Ông kể: "Ngày nhiều lắm cũng chỉ được khoảng ba bốn chục nghìn mà công chăm bón, làm lụng thì rất vất vả". Mỗi luống rau húng thơm có chiều dài chừng 10m và bề ngang 2m trung bình một tháng chỉ hái được khoảng hơn 200 mớ. Mỗi mớ húng nhỏ chỉ độ hơn chục ngọn đến gần hai chục ngọn bán được 1.000 đ/một mớ mà thôi. Cụ Sói, năm nay đã 80 tuổi, cụ vào hợp tác xã và làm rau từ những năm 60 thế kỷ trước. Cả cuộc đời cụ gắn liền với mảnh ruộng này nên những ngày cuối đời chứng kiến cánh đồng rau bị những tòa cao ốc nuốt chửng, cụ xót xa đến nỗi không buồn bắt chuyện khi có người hỏi về húng Láng. 5 gia đình nông phu cuối cùng của cánh đồng Láng rộng lớn xưa bây giờ chỉ còn biết giữ được loài rau quý ngày nào hay ngày đó, cho đến khi có yêu cầu giải tỏa lấy đất cho dự án. Thời điểm đó cũng chính là cái ngày cuối cùng của loài rau vốn nức tiếng là sản vật kinh kỳ xưa.
Cây húng quý này được trồng ở làng Láng từ rất lâu đời rồi và cũng chỉ ở trên đồng đất của làng Láng thì mới có được cái hương vị thơm thanh tao, dịu nhẹ. Còn khi đã mang đi trồng ở nơi khác, dù chỉ cách cánh đồng làng vài cây số thôi thì cây húng cũng đã không còn cái hương vị đặc trưng ấy nữa. Thậm chí cây húng Láng khi đã mang đi trồng nơi khác thì cây còn phát triển to hơn, lá tròn hơn chứ không còn cái dáng "còi cọc" khi trồng trên đất Láng. |
Nguyễn Hoài Lâm Vy