Luật Cư trú sắp có hiệu lực: Thay đổi tư duy về quản lý cư trú

Trong nhiều quy định ban hành từ trước tới nay, cụm từ “chỗ ở hợp pháp” thường để chỉ nhà thuộc sở hữu của người đó, bố mẹ, gia đình người đó; các chỗ ở thuê, mượn, ở nhờ... không được coi là chỗ ở hợp pháp.

Nay, lần đầu tiên quy định về chỗ ở hợp pháp được cụ thể hóa trong Luật Cư trú với quan điểm rất rộng và thoáng: “Chỗ ở hợp pháp là nhà ở, phương tiện hoặc nhà khác mà công dân sử dụng để cư trú. Chỗ ở hợp pháp có thể thuộc quyền sở hữu của công dân hoặc được cơ quan, tổ chức, cá nhân cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ theo quy định của pháp luật”.

Đây là một trong những điểm mới, đáng quan tâm nhất khi Luật Cư trú có hiệu lực.

Lênh đênh vạn chài cũng là “người Hà Nội”

Trung tướng Lê Thành, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Cảnh sát cho rằng, Luật Cư trú đổi mới trên nhiều mặt nhưng quan trọng nhất và cũng là gốc của mọi vấn đề: đó là đổi mới tư duy về quản lý cư trú, trong đó có tư duy quản lý sổ hộ khẩu. Trung tướng khẳng định, lâu nay chúng ta có sự nhầm lẫn chủ thể của quyền và nghĩa vụ trong việc thực hiện quyền tự do cư trú của công dân. Không ít cơ quan, đơn vị, trực tiếp là cán bộ Công an được giao quản lý cư trú cho rằng đăng ký hộ khẩu là trách nhiệm của công dân, còn cấp hay không lại là quyền của Công an! Đó là sự nhầm lẫn về tư duy dẫn tới những phiền hà, tiêu cực. Luật Cư trú có hiệu lực quán triệt tinh thần: Công dân có quyền được có sổ hộ khẩu. Việc người dân đến đăng ký hộ khẩu tại cơ quan Công an chính là họ giúp Công an quản lý tốt hơn, thực hiện có hiệu quả chức năng quản lý Nhà nước về an ninh - trật tự.

Theo Thượng tá Đỗ Văn Cương, Phó Trưởng phòng Pháp luật hành chính, dân sự, kinh tế, Vụ Pháp chế, Bộ Công an thì quy định mới về chỗ ở hợp pháp là điểm đổi mới rất cơ bản, làm cơ sở để đảm bảo Luật Cư trú thực hiện được ngay và tránh tình trạng các địa phương vận dụng không đúng về quy định chỗ ở hợp pháp, gây khó khăn cho người dân.

Thượng tá Cương cũng cho rằng, sự thông thoáng về chỗ ở hợp pháp còn được mở rộng ở các diện khác nhau, đó là nơi cư trú của vợ, chồng, nơi cư trú của người được giám hộ, nơi cư trú của cán bộ, chiến sĩ trong lực lượng vũ trang.

Nơi cư trú của người đang làm nghĩa vụ quân sự hoặc đang phục vụ có thời hạn trong CAND là nơi đơn vị của người đó đóng quân, trừ trường hợp họ đã đăng ký hộ khẩu tại nơi khác theo quy định khoản 1, Điều 12, Luật Cư trú.

Nơi cư trú của người làm nghề lưu động trên tàu, thuyền, phương tiện hành nghề lưu động khác là nơi đăng ký tàu, thuyền, phương tiện đó, trừ trường hợp họ có nơi cư trú theo quy định tại khoản 1, Điều 12 của luật.

Với quy định này, những công dân sống trên tàu, thuyền thì hộ khẩu của họ có thể là nơi họ đã đăng ký bến, bãi của tàu, thuyền, phương tiện đó. Ví dụ dân chài sống trên tàu thuyền, nếu đăng ký bến bãi của tàu, thuyền đó thuộc Hà Nội thì vẫn được coi là hộ khẩu Hà Nội.

Việc đổi mới và cụ thể hóa quy định về chỗ ở hợp pháp đã “cởi nút” để những quy định tiếp theo được thông thoáng và đảm bảo tính khả thi. Quan niệm có hộ khẩu ở Hà Nội hay các thành phố lớn khác “quý như vàng” cũng trở lên lỗi thời.

Thiếu tướng Trần Đình Nhã, Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Công an cho biết, khi soạn thảo dự án luật, đây là vấn đề có nhiều ý kiến khác nhau, tuy nhiên Quốc hội đã quyết định phải đổi mới mạnh mẽ các điều kiện nhập khẩu vào thành phố trực thuộc Trung ương.

Công dân chỉ cần: Có chỗ ở hợp pháp và đã tạm trú liên tục tại thành phố đó (thành phố thuộc Trung ương) từ một năm trở lên. Trường hợp chỗ ở hợp pháp cho thuê, mượn, ở nhờ của cá nhân thì phải được người cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ đồng ý bằng văn bản.

Một năm liên tục ở 1 thành phố là đủ

Về vấn đề này, Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật của Quốc hội Vũ Đức Khiển cho rằng, quá trình phát triển của đất nước, tất yếu dẫn tới dân cư đô thị ngày càng đông. Nhưng lựa chọn ở đâu là quyền của họ. Tuy nhiên, với những điều kiện còn khó khăn ở thành phố lớn như đất đai, điện, nước, giao thông nên luật có quy định riêng về điều kiện nhập cư vào thành phố thuộc Trung ương. So với trước, những quy định này cũng đã rất thông thoáng.

Giải thích về việc vì sao trong trường hợp ở nhờ, thuê, mượn, muốn đăng ký hộ khẩu phải có sự đồng ý bằng văn bản của chủ nhà, ông Khiển cho rằng, quy định này nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người cho thuê, cho mượn, cho ở nhờ nhà, đồng thời tránh các tranh chấp phát sinh trong quá trình cho thuê, mượn, ở nhờ. Còn người có chỗ ở hợp pháp do thuê nhà của Nhà nước hay của tổ chức kinh doanh nhà thì đương nhiên được quyền đăng ký thường trú mà không cần phải có sự đồng ý của chủ sở hữu nhà đó.

Trong dự thảo Nghị định quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Cư trú, Bộ Công an cũng đã quy định cụ thể điều kiện đăng ký thường trú tại thành phố thuộc Trung ương.

Thượng tá Đỗ Văn Cương giải thích: Các trường hợp được coi là tạm trú liên tục từ một năm trở lên tại thành phố thuộc Trung ương được hiểu là tạm trú liên tục tại một chỗ thuộc thành phố đó mà thời hạn đủ 1 năm trở lên.

Thứ hai, quy định này cũng được hiểu: Tạm trú liên tục tại nhiều chỗ ở khác nhau trong cùng thành phố thuộc Trung ương mà tổng thời hạn tạm trú tại tất cả các chỗ ở trong thành phố đó từ đủ 1 năm trở lên. Trường hợp cư trú tại thành phố thuộc Trung ương này, sau lại chuyển sang thành phố thuộc Trung ương hoặc tỉnh khác thì không được tính gộp.

Luật này cũng quy định ràng buộc trách nhiệm của cơ quan Công an được giao làm thủ tục, đăng ký thường trú, cấp sổ hộ khẩu: Trường hợp không được giải quyết phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do.

Theo Vụ Pháp chế Bộ Công an, quy định này nhằm ngăn ngừa thái độ làm việc thiếu trách nhiệm trước nhân dân của cán bộ, chiến sĩ công an được giao nhiệm vụ đăng ký, quản lý cư trú.

Khi áp dụng luật, trường hợp nhận đủ hồ sơ thì phải xử lý theo quy định trong vòng 15 ngày. Trường hợp không đủ hồ sơ thì phải thông báo cho người dân biết họ còn thiếu những gì, bổ sung ra sao. Trường hợp không đủ điều kiện để cấp sổ hộ khẩu phải trả lời bằng văn bản chứ không phải trả lời bằng miệng, bằng điện thoại. Văn bản phải nêu rõ lý do vì sao không được cấp để người dân nắm rõ.

Riêng khai báo tạm vắng, công dân có thể không cần đến Công an phường, mà có thể gọi điện bằng máy cố định hoặc di động đến điểm đăng ký tạm vắng và chịu trách nhiệm về tính đúng đắn việc khai báo này.

Vi tính hoá trong đăng ký, quản lý cư trú Về mô hình số hóa quản lý cư trú, Trung tướng Phạm Văn Đức, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Cảnh sát cho biết, Tổng cục đang chỉ đạo điểm việc áp dụng vi tính hóa trong đăng ký, quản lý cư trú tại một số địa phương như tại Thanh Hóa. Tới đây, Tổng cục sẽ đánh giá đầy đủ việc thực hiện, từ đó nhân rộng mô hình tiên tiến này tại một số địa phương khác, hướng tới cách quản lý tiên tiến là người dân ngồi ở nhà vẫn có thể mở mạng để biết sổ hộ khẩu của mình bao giờ được nhận hoặc nếu thiếu thì còn thiếu những gì. Trong Chỉ thị số 05/2007/CT-BCA cũng quy định chế tài nghiêm khắc “Kiên quyết điều chuyển sang làm công tác khác những cán bộ thiếu năng lực, xử lý nghiêm những cán bộ có thái độ, lời nói, cử chỉ thiếu nghiêm túc, sách nhiễu, gây phiền hà cho dân”. Trung tướng Phạm Văn Đức cho biết thêm, tới đây sẽ thành lập các tổ công tác để kiểm tra, giám sát và thực hiện kiểm tra chéo nhằm phát hiện những vi phạm của cán bộ, chiến sĩ Công an trong thực hiện luật.

Phan Đăng