Mâm cỗ đêm Trung thu không bày trong phòng kín mà phải hướng về ánh trăng
GĐXH - Mâm cỗ Trung thu ngoài bày biện đẹp mắt, còn không được đặt trong nhà kín - mà phải hướng về phía ánh trăng. Từ khoảng sân, ánh trăng đến chiếc bánh chia đều đời thường đều có màu sắc tâm linh hướng về cội nguồn.
Khoảng không gian đón trăng Trung thu
Mâm cỗ Trung thu cổ truyền bày ngoài sân, được bày đẹp mắt hướng về phía ánh trăng Trung thu. Trong mâm cỗ bánh trái, hoa quả, đèn Trung thu được ánh trăng ngà soi tỏ. Những người thân ngồi bên nhau trò chuyện trong không gian đời thường, nhưng có màu sắc tâm linh để cả nhà hướng về cội nguồn, tỏ lòng hiếu thảo.
Đêm Trung thu xưa không có sân khấu lớn, thường tổ chức ở sân đình, sân kho... Giữa sân bày đèn ông sao, mâm bánh kẹo... Trong khi trẻ em cầm đèn ông sao, ông sư, đèn thỏ, trống lắc tay... chơi đùa háo hức chờ trăng lên thì người lớn vừa ngồi trò chuyện, vừa trông trẻ. Các bà, các chị bận rộn bổ hoa quả, tỉa bưởi hoặc những quả dưa thành những con vật ngộ nghĩnh... chờ trăng lên cao thì gọi con cháu tập trung về phá cỗ. Những việc ấy năm nào cũng lặp lại trở thành nếp nhà.
Mâm cỗ Trung thu có ý nghĩa gắn với nghi thức cúng trăng, thưởng nguyệt và những quan niệm về trời đất, đoàn viên. TS Đặng Hoàng Lan (Giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn từng chia sẻ trong Kính Đa chiều) rằng, mâm cỗ Trung thu của người Hoa thường được đặt ở phía trước cửa nhà. Những gia đình sống tại chung cư có thể đưa mâm cỗ lên sân thượng. Đáng chú ý là mâm lễ đặt hướng về phía ánh trăng để ánh trăng có thể chiếu xuống. Theo cách nhìn văn hóa này, lễ vật trên mâm cỗ được xem như một “vũ trụ thu nhỏ”, gửi gắm những điều tốt đẹp mà con người muốn hướng tới.
Theo đó, mâm cỗ Trung thu không bị đặt kín trong nhà, mà được đưa ra ngoài sân, trước hiên nhà, trên sân thượng - để mọi người có thể nhìn thấy bầu trời. Cánh cửa mở ra, khoảng sân mở ra và ánh trăng tràn sáng trước mắt mọi người.
Đêm Trung thu trẻ em cầm đèn ông sao, ông sư, đèn thỏ, trống lắc tay... chơi đùa háo hức chờ trăng lên. Ảnh internet
Những việc cần làm đêm Trung thu
Từ khoảng sân, ánh trăng đến chiếc bánh được chia đều cho con cháu, phong tục Trung thu xưa lưu giữ nhiều lớp nghĩa về trời đất, gia đình và lòng hiếu thảo.
Ý nghĩa bánh Trung thu cắt ra chia đều
Nhìn từ góc độ phong thủy truyền thống, một không gian sống thông thoáng, có ánh sáng tự nhiên và khoảng giao hòa với bên ngoài luôn mang một ý nghĩa nhất định - điều ấy rất gần với nhu cầu tự nhiên của con người, chỉ cần bước ra khỏi căn phòng để nhìn lên bầu trời thu sáng rỡ trăng Rằm.
Trong mâm cỗ trông trăng, chiếc bánh Trung thu có vị trí đặc biệt. Cũng theo TS Đặng Hoàng Lan (đại ý) thì bánh Trung thu người xưa còn gọi là Nguyệt Bính (bánh trăng), hay Nguyệt Đoàn (gợi ý nghĩa đoàn viên). Hình tròn của bánh liên tưởng đến mặt trăng và biểu tượng của trời. Một số loại bánh hình vuông gợi hình ảnh đất - là người xưa gửi vào bánh Trung thu quan niệm về sự hài hòa giữa trời - đất - âm và dương.
Bánh nướng có vỏ vàng óng như ánh trăng Rằm. Các loại nhân từ thập cẩm đến đậu xanh, hạt sen, đậu đỏ… mỗi hương vị tạo cho chiếc bánh có câu chuyện riêng. Nhưng quan trọng nhất là lúc bánh được cắt ra. Người xưa sau nghi thức tế nguyệt (cúng trăng) thì khi trăng lên cao bắt đầu thưởng nguyệt. Người phụ nữ lớn tuổi nhất nhà (là bà, là mẹ) sẽ cắt bánh chia cho con cháu - việc này thể hiện sự gắn kết và trao truyền những giá trị truyền thống từ thế hệ trước sang thế hệ sau. Chiếc bánh được chia đều trong một gia đình là cách giữ người ta ở lại với nhau.
Trung thu là đêm vui của trẻ nhỏ, cũng là ngày để người lớn nhớ mình từng là đứa trẻ ngồi trông trăng. Ảnh internet
Từ mâm cỗ nhìn ra một nếp nhà
Hoa quả trên mâm cỗ Trung thu ngoài hoa quả theo mùa, ưu tiên những loại quả có hình tròn như lựu, hồng, quýt, bưởi - nhất là loại quả vừa tròn vừa có màu đỏ càng được ưa chuộng. Bởi vì, hình tròn gợi mặt trăng và sự đoàn viên, màu đỏ gắn với may mắn, cát tường. Quả lựu nhiều hạt còn được liên tưởng tới mong ước gia đình đông vui, sung túc. Những quan niệm ấy thuộc về một truyền thống văn hóa cụ thể, nhưng rất quen thuộc trong đời sống người Việt. Đó là, ngày lễ tết là dịp con cháu tưởng nhớ về ông bà, người đi xa trở về, người ở nhà chuẩn bị mâm cơm chờ người thân.
Vì thế, Trung thu là đêm vui của trẻ nhỏ, cũng là ngày để người lớn nhớ mình từng là đứa trẻ ngồi trông trăng. Là ngày người con dù bận đến đâu cũng nhớ gọi điện hỏi cha mẹ. Là buổi tối một người mẹ chờ đủ mặt con cháu rồi mới cắt bánh Trung thu.
Trong chiều sâu tâm linh của người Việt, ánh trăng Rằm gợi cảm giác rất riêng: con người ngước lên trời, rồi quay trở về với mái nhà của mình.
Không có sân vẫn mở cửa đón trăng
Ngày nay, nhiều nhà không còn khoảng sân rộng. Nhà phố thì chật, chung cư cao tầng, ánh đèn thành phố như sao đã át đi nhiều ánh trăng. Nhưng chỉ cần có một ban công sạch sẽ, một ô cửa mở ra bầu trời, hay một khoảng sân thượng nho nhỏ thì cả nhà vẫn có thể đặt mâm bánh nhỏ, ấm trà ngồi bên nhau.
Trung thu không phải phục dựng nguyên vẹn nghi lễ cổ - điều đáng giữ là thói quen mở cửa đón trăng, dành một khoảng trống cho trời đất, và dành một buổi tối cho người thân chung một mái nhà. Và sau tất cả, với những chiếc bánh trái, hoa quả, ánh đèn... Trung thu ở lại lâu nhất trong ký ức mỗi người là hình ảnh mái nhà với những người thân chờ mình trở về.