Một đề án, hai Nghị quyết

Lộ trình được xác định bắt đầu tiến hành vào ngày 15/4/2009 và tiến hành tổng kết vào quý 1/2011 trước khi bắt đầu bầu cử HĐND khoá mới cũng như bầu ĐBQH và tổ chức Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI.

Theo Bộ trưởng Bộ Nội vụ Trần Văn Tuấn, sẽ có 2 Nghị quyết trình Quốc hội. Cụ thể, Nghị quyết về không tổ chức HĐND quận, huyện, phường và Nghị quyết về nhân dân bầu trực tiếp chủ tịch xã. Đây là nền tảng pháp lý cho việc thí điểm, dù việc thực hiện “chưa phù hợp với Hiến pháp 1992” quy định là Chủ tịch UBND phải là đại biểu HĐND và UBND do HĐND cùng cấp bầu ra.

Tại Tờ trình này, tiêu chuẩn của chủ tịch xã không còn phải nhất thiết có hộ khẩu tại địa phương, chỉ cần điều kiện cư trú và tuổi từ 21- 50, trình độ THPT, miền núi có thể THCS. Tuy nhiên, một vấn đề mà nhiều Ủy viên Thường vụ Quốc hội băn khoăn là tại sao Đề án cho nguồn giới thiệu nhân sự chủ tịch xã “rộng” nhưng lại “chốt” số lượng để chỉ bầu 2 chọn 1? Theo Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, ông Nguyễn Văn Thuận thì “cứ đưa nhiều người đủ tiêu chuẩn ra để bầu, nếu không có ai quá bán thì chọn hai người cao phiếu vào vòng 2 để chọn 1”. Nhiều Ủy viên Thường vụ cũng hoan nghênh Đề án đã tiếp thu trong việc bỏ tiêu chí phải là Đảng viên mới được ứng cử.

Thẩm tra của Ủy ban Pháp luật tỏ ra băn khoăn khi tại sao không bỏ luôn HĐND cấp tương đương như thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh, vì sao bỏ HĐND phường mà lại giữ lại HĐND xã?

Phản biện Đề án của Chính phủ, Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật của Quốc hội cho rằng, Đề án thí điểm chưa chỉ rõ nguyên nhân đích thực trong tổ chức HĐND, dường như chỉ đổ lỗi, hạn chế cho HĐND, đồng thời cũng lúng túng trong giải quyết những phát sinh ở địa phương. “Nếu như chỉ bớt đi được HĐND quận, huyện, phường nhưng vẫn tổ chức mô hình như hiện nay thì vẫn chưa giải quyết được vấn đề. Bên cạnh đó, cùng một lúc tồn tại nhiều mô hình chính quyền địa phương trong một thời gian dài là chưa ổn”, ông Thuận đánh giá.

Trưởng ban Công tác đại biểu Phạm Minh Tuyên cơ bản đồng tình với Đề án, nhưng cho rằng chưa thuyết phục vì Đề án chủ yếu nêu nhiều khuyết điểm của HĐND. “HĐND không còn thì giao lại chức năng, nhiệm vụ cho UBND thực hiện, còn nhiệm vụ nào không giao được thì giao cho cấp tỉnh thực hiện”, ông Tuyên kiến nghị.

Ông Tuyên cũng bày tỏ những khó khăn khi thực hiện vì phải tính đến phong tục tập quán của các địa phương, vị trí của từng dòng họ, thôn xóm... Vì đến bây giờ dân trí được nâng lên, dân chủ tốt hơn nhưng chưa hẳn đã giải quyết được tính cục bộ này.

Là người luôn đưa ra nhiều đánh giá xác đáng, Trưởng ban Dân nguyện Trần Thế Vượng chỉ rõ: Tất cả lập luận, chứng minh của Đề án đều chứng tỏ sự không cần thiết phải lập HĐND huyện, quận, phường, chứ không chứng minh vì sao phải làm thí điểm?

Đồng tình với chủ trương thí điểm này, tuy nhiên Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, Hà Văn Hiền nhất trí cao với ý kiến ông Vượng là trong thuyết minh, tờ trình phải nói rõ vì sao phải làm thí điểm, hay vì chưa khẳng định được hoàn toàn nên phải làm thí điểm, để từ đó tiến tới xem xét xem có nên bỏ cả hay không. Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội K’sor Phước cũng nhất trí làm thí điểm, nhưng yêu cầu phải nói rõ sự cần thiết phải làm thí điểm như thế nào?

Phó Chủ tịch Quốc hội Tòng Thị Phóng đề nghị phải hết sức thận trọng khi thực hiện, vì nó liên quan đến cả hệ thống chính trị. Chấp nhận mạnh dạn làm thí điểm để rút kinh nghiệm và đây cũng là dịp để hoàn chỉnh Luật Tổ chức HĐND và UBND. Tờ trình cũng không nên đi quá sâu vào yếu kém của HĐND mà nêu yêu cầu, mục đích làm thí điểm.