Ngày Tết, nỗi nhớ mẹ là niềm xao động dữ dội nhất
Giadinh.net - Giáo sư Tương Lai nói rằng dù đã 74 tuổi, nhưng mỗi khi Tết đến, nỗi nhớ mẹ, nhớ quê hương, nhớ nồi bánh chưng đêm Ba mươi vẫn làm ông thổn thức.
Tết cổ truyền là niềm vui lớn!
 |
|
Giáo sư Tương Lai: "Tết cổ truyền là niềm vui lớn". |
PV.Trên thế giới nhiều dân tộc có Tết nhưng dường như Tết đối với người Việt được chú trọng hơn cả. Dù đi đâu, làm gì, thì Tết vẫn là dịp quan trọng nhất để đoàn tụ gia đình. Giáo sư có thể cho biết tại sao lại như vậy không?
GS. Tương Lai: Đây là một nét đẹp của văn hóa Việt Nam. Nói như vậy không có nghĩa là các nước khác người ta không trân trọng ngày Tết. Chẳng hạn, phương Tây người ta cũng hết sức coi trọng phút giao thừa , hiện tượng người Mỹ tập trung tại quảng trường ở New York đêm giao thừa 2008 sang 2009 vừa qua cũng như tại rất nhiều thủ đô và thành phố của hầu hết các nước phương Tây là một ví dụ. Nhưng không vì thế, mà không thấy ra nét riêng của Tết cổ truyền ở nước ta, một biểu hiện đặc trưng của nền văn hóa coi trọng chuyện thờ cúng tổ tiên, nền văn hóa gắn liền nhà (gia đình, với làng, và với nước. Ba thực thể : nhà, làng, nước trong tổng thể của nền văn hóa Việt Nam làm nên nét bản sắc của văn hóa dân tộc. Trong đó nhà (gia đình) vàlàng có nét nổi bậtđược hiện diện trong ngày Tết cổ truyền. Ngày Tết là ngày sum họp gia đình, và với với những người vì cuộc mưu sinh phải đi xa quê thì ngày Tết là ngày giục giã trở về. Bất chấp nỗi gian truân của chuyện tàu xe đi lại, những người lao động ở các khu công nghiệp phải xoay xở cho được món tiền về quê trong hoàn cảnh mất việc làm vì công ty đóng cửa hoặc giảm bớt công nhân vì kinh tế khủng hoảng là cả một cam go.Thế nhưng, vượt lên tất cả vẫn là tiếng gọi của làng quê.Về làng, ta về làng, hai tiếng ấy giục giã đến nao lòng những người vì cuộc mưu sinh, vì một sự nghiệp phải xa miền quê thương nhớ của mình trong những ngày giáp Tết.
Bất cứ người Việt nào cũng có một vùng quê để thương để nhớ. Thật bất hạnh cho ai đó không có được một “vùng thương nhớ” ấy trong hoài niệm tuổi thơ. Mà đã là hoài niệm, thì cho dù nơi ấy có cơ cực tủi nhục đến đâu, có xơ xác lam lũ thế nào, có để lại những dấu ấn buồn đau đến mấy, thì vẫn có sức gọi dậy những vang bóng một thời đầy ắp những kỷ niệm mông lung, ấm áp.“Ai về làng cũ hôm nay, Thư này đưa hộ cho thày mẹ tôi. Con đi mười mấy năm trời, Một thân bé bỏng, nửa đời gió sương…Con đi năm ấy tháng tư, Lúa chiêm xấp xỉ giỗ từ tháng ba. Con đi quạnh cửa quạnh nhà, Cha già đập lúa, mẹ già giũ rơm. Cha dậm gạo, mẹ vần cơm. Có con, con vắng, ai làm thay cho”. Dù là vang bóng của một thời, câu thơ Nguyễn Bính vẫn lay động một cảm thức mơ hồ êm dịu, những nỗi niềm xao động trong lòng những người Việt chưa mất gốc đang tha hương.
Nỗi nhớ nhà càng cồn cào trong dịp Tết. Nhớ quê, đồng nghĩa với nhớ nhà, nhớ gia đình, và nhớ quê cũng là nhớ làng mình ở quê. Trong nền văn hóa làng, những nỗi niềm ấy hòa quyện vào nhau càng làm phong phú thêm phong vị Tết cổ truyền. Vả chăng, gia đình Việt Nam nói riêng và gia đình phương Đông nói chung là một thiết chế định hình sớm nhất và cũng ít biến đổi nhất. Tính bền vững không mấy đổi thay ấy là sản phẩm của nền kinh tế nông nghiệp kéo dài triền miên cho nên với quá trình chuyển sang kinh tế thị trường , với quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa, hương vị Tết cổ truyền cũng đã chịu nhiều tác động. chúng ta đang chứng kiến những tác động ấy.
PV.Theo cảm nhận của Giáo sư, Tết bây giờ và Tết xưa có khác nhau nhiều không?
GS. Tương Lai:Làm sao mà không khác được. Nếu đặt cái Tết vào trong toàn cảnh của thời đại mà chúng ta đang sống thì càng thấy rằng, dù có muốn níu kéo bằng được cái phong vị Tết xưa cũng chẳng được. Cần phải lưu ý đến khuyến cáo của Nobert Wiener, người được xem là ông tổ của ngành điều khiển học : “chúng ta đang làm biến đổi môi trường của ta đến tận gốc rễ đến mức rồi ta phải tự biến đổi chính mình để tồn tại được trong môi trường đó”.Vì thế, không phải là không có căn cứ khi ai đó gợi với chúng ta rằng:"những ai chần chừ, tin rằng tương lai sẽ là sự tiếp tục đơn giản của quá khứ, sẽ sớm thấy mình bị hụt hẫng trước sự thay đổi. Họ sẽ bị buộc phải suy nghĩ lại : sẽ đi đến đâu và bằng cách nào đi đến đó, khi mà có lẽ đã quá muộn để tránh được điều không thể tránh khỏi”. Vì vậy, phải biết học cách chung sống với sự biến động và những bất định ấy để tìm cách thich nghi với nó. Tết cũng vậy thôi. Có không ít người, nhất là người sống ở đô thị quanh năm ồn ào xáo động, được mấy ngày Tết thư thả, những gia đình có điều kiện đã “ăn Tết” ở những bãi biển có nắng ấm hoặc lên những vùng cao để hưởng sự yên tĩnh của nơi có cái lạnh dễ chịu.
Nhưng với tuyệt đại đa số người dân vẫn trong mức thu nhập thấp thì xoay xở chuẩn bị cho cái Tết vẫn là cả một vấn đề. Cho dù thế, thì quanh năm vất vả, có được ba ngày Tết tươm tất vẫn là một lo toan cần thiết cho người chủ gia đình nhằm tạo ra niềm vui lớn cho cả gia đình, nhất là người già và trẻ con cho dù rất vất vả, thậm chí phải giật gấu vá vai trong khoản thu nhập quá ít ỏi. Đúng, Tết cổ truyền là niềm vui lớn chứ không chỉ là “hạnh phúc đơn sơ, ước mơ nho nhỏ” đâu. Cái đấy thì chắc là không mấy thay đổi.
 |
|
Đừng làm phôi phai những giá trị của Tết cổ truyền.
(Ảnh minh họa) |
Đừng để Tết cổ truyền ngày càng bị mai một
PV.Trong thời kỳ hội nhập giới trẻ ngày càng thích hướng ngoại. Vậy theo Giáo sư ngày Tết cổ truyền trong tương lai có thể bị mất đi hay không?
GS. Tương Lai:Hướng ngoại đến đâu và hướng ngoại như thế nào cũng còn tùy quan niệm của từng người, tùy theo định hướng giáo dục của gia đình, nhà trường và xã hội.
Hướng ngoại để rồi lai căng và mất gốc thì nước cũng mất chứ chẳng phải chỉ mất Tết. Có người bằng cấp đầy mình mà vẫn tuyên bố xanh rờn: “muốn hội nhập phải từ bỏ văn hóa làng” đó thôi. Đến văn hóa mà người ta còn muốn vứt bỏ thì Tết nhất còn có nghĩa gì?
Một nhà thơ Hàn Quốc, xứ sở của những văn minh và một đời sống giàu có về vật chất, đã viết: “Ngày ngày chúng ta từ công sở trở về/ Giống loài bò sát trở về đầm lầy của chúng”. Người lẩy ra câu ấy, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều đã từng day dứt : “Khi tâm hồn chúng ta đã vắng những giấc mơ, khi đôi cánh của tâm hồn chúng ta không còn da diết đập, thì chúng ta bắt đầu trở về thế giới của hoang thú ngay trên chính những con đường hiện đại siêu tốc của chúng ta. Chúng ta tưởng chúng ta đang bay lên về phía ánh sáng nhưng thực tế chúng ta đang mỗi ngày chìm vào bóng tối của dục vọng. Hàng triệu đứa trẻ đang lớn lên từ những ngôi nhà mệt mỏi của chúng ta. Nhiều lúc, chúng ta trở về và nhìn thật sâu vào ngôi nhà của chính mình. Chúng ta mới giật mình kinh hãi vì sự hoang vắng của ngôi nhà. Hoang vắng bởi ở đó chỉ là một cánh rừng của những vô cảm: tủ lạnh, tivi, đồ gỗ, máy rửa rau quả, lò vi sóng, máy giảm béo, hàng thời trang…cùng với những tham vọng và mưu mô làm chúng mắc chứng mất ngủ và bệnh hoang tưởng. Tất cả những thứ đó sẽ chỉ là một thế giới chết nếu không có những con người mang trong họ những giấc mơ đẹp về thế gian này”.
Ấy vậy mà, càng đi vào hiện đại, càng tiến sâu vào quá trình hội nhập quốc tế, càng phải biết gìn giữ, vun đắp cho cái gốc ấy. Đã mất gốc thì làm sao phát triển, cho dù kinh tế có tăng trưởng bao nhiêu mà văn hóa lai căng, mất gốc thì sự tăng trưởng đó chẳng có được bao nhiêu ý nghĩa. Đấy là chưa nói đến chuyện, vào những thập kỷ cuối thế kỷ XX bước sang thế kỷ XXI, thế giới ngày càng nhận thức rõ chính văn hóa mới là động lực và sức mạnh của phát triển.
Trong quá trình toàn cầu hóa về kinh tế, mỗi quốc gia lại phải lo gìn giữ và phát triển bản sắc văn hóa của mình, đó chính là điểm tựa cho sự phát triển trong một thế giới đa cực và đa dạng. Nếu Tết cổ truyền trong ý nghĩa sâu xa của nó là một nét nổi bật của văn hóa dân tộc thì cần gìn giữ, đừng để làm phôi pha mai một đi. Những, giữ gìn không phải như giữ những di sản khảo cố đặt trong bảo tàng. Muốn giữ gìn phải biết tôn tạo và phát triển. Mà đã phát triển đương nhiên là phải có thanh lọc, có gạt bỏ những gì gây trở ngại cho sự phát triển.
PV.Giáo sư có thể cho biết ngày Tết của Giáo sư như thế nào? Và một cái Tết ấn tượng nhất của Giáo sư là gì?
GS. Tương Lai:Ngày tết của tôi cũng như bất cứ ngày Tết nào của bà con, bè bạn, xóm giềng. Cái Tết ấn tượng nhất của tôi là cái Tết thưở xưa ngồi châu hẩu xem mẹ gói bánh chưng, để rồi được mẹ gói cho một cái bánh chưng nho nhỏ. Thế là trịnh trọng đặt chiếc bánh chưng đó vào nồi, hồi hộp được ngồi canh nồi bánh chưng bên ngọn lửa ấm đêm ba mươi cùng với các anh chị tôi. Ngày Tết, nỗi nhớ mẹ là niềm xao động dữ dội nhất, át tất cả mọi cảm xúc khác tuy tôi năm nay đã 74. Thế đấy.
Hoài Nam (thực hiện)