Ngôi làng thời Lý ở bãi giữa sông Hồng

Mùa nước lên Bãi giữa là một hòn đảo tròng trành giữa những đợt lũ. Ít ai biết rằng nơi đây từng là mảnh đất sinh sống của một ngôi làng từ thời Lý.

 

Chứng tích duy nhất còn lại của sự sống chỉ còn là đoạn kè chống xói mòn được xây dựng từ thời Pháp thuộc.

 

 

Bãi giữa nằm ngay dưới chân cầu Long Biên. Tồn tại âm thầm cùng cây cầu thế kỷ, rẻo đất giữa sông Hồng ôm trong mình một quá khứ đã trở thành truyền thuyết mà không nhiều người biết đến. Không ai biết vùng đất này hình thành từ bao giờ nhưng có thể nói Bãi giữa là một khu vực có thể thấy rõ những biến động của dòng sông, là nơi luôn bị lung lay nặng nề nhất trước bão tố thiên tai, nhưng gần như biệt lập với các vùng khác của Thủ đô.

 

Nơi đây có một làng chài, gồm chừng hai chục mái nhà được dựng sơ sài, nhưng tập trung những người vô gia cư tứ xứ chứ không phải cư dân gốc của dân bản địa.

 

Vào mùa nước lên, nhà cửa dập dềnh trên mặt nước, mấy đứa nhỏ thì nhìn những người lạ với ánh mắt ngây thơ e dè. Đó chỉ là bề nổi có thể nhìn thấy của bãi giữa ngày nay, nhưng trong quá khứ nơi đây từng là vùng đất dân cư sầm uất không thua kém bất kỳ một ngôi làng nào trong nội thành Hà Nội.

 

Lần theo những bậc thang đã cũ mòn theo năm tháng giữa thân cầu Long Biên, chúng tôi xuống với bãi giữa. Con đường đất nhỏ ngoằn nghèo dẫn đến một vùng đất với bạt ngàn những luống lạc dài tít tắp và những bãi chuối xanh ngút ngàn.

 

Không bóng dáng một ngôi nhà kiên cố nào, chỉ là những túp lều của những người canh tác ở đây, thưa thớt và lẩn khuất sau những bãi cây xanh ngút.

 

Ông Nguyễn Thụy, năm nay đã bước qua ngưỡng tuổi “xưa nay hiếm” cho biết gần trọn cuộc đời ông gắn bó với mảnh đất này. Đã ở cái tuổi xế bóng song ngày nào ông cũng có mặt ở đây từ sáng sớm cho đến tối mịt mới về, cả ngày cuốc xới, trồng rau, củ. “Làm cho vui tuổi già, làm để giữ đất”, ông nói. Ông tâm sự: “Nhà tôi trước kia ở chính mảnh đất này. Gia đình chúng tôi đã có đến 5 đời sống trên đất bãi giữa. Ngày trước dân cư đông đúc lắm, chứ không hoang vắng như bây giờ. Làng tôi có rất nhiều tên nhưng tên gắn liền với từng giai đoạn lịch sử. Trước hết là An Xá, rồi Cơ Xá và Phúc Xá”.

 

Ông Nguyễn Thụy: “Gia đình tôi đã có 5 - 6 đời sinh sống tại rẻo đất này”.

 

Phúc Xá trước kia có đình chùa ở Bãi giữa sông Hồng, sau chuyển về dựng ở trên bờ đất liền bờ sông; hiện còn ngôi chùa An Xá, hay Phúc Xá ở tổ 7 phường Ngọc Thụy. Chùa được dựng từ rất sớm để thờ Phật theo phái Tào Động, một trong năm phái của động Thiền tông mà vị sư tổ thứ nhất của phái này là Hòa thượng Thuỷ Nguyệt. Trong chùa còn lưu quả chuông được đúc năm 1690, chứng tỏ chùa được dựng trước thời điểm này khá lâu. Kiến trúc và điêu khắc của các hạng mục công trình trong chùa hiện nay đều mang phong cách Nguyễn. Chùa có kết cấu chữ Đinh, gồm Tiền đường, Thiêu hương và Thượng điện.

 

Đi tìm dấu tích xưa còn lại trên mảnh đất này. Tất cả chỉ còn lại trong sử sách. Ông Thụy cho biết: “Không còn một dấu tích gì ở đây, ngoại trừ một một đoạn kè được xây dựng thời Pháp thuộc. Con kè ấy bao nhiêu năm nay đã giương mình đỡ những đợt lũ xói vào bãi này”. Lần theo lối mòn cũ, chúng tôi đi về phía tây bắc Bãi giữa thì quả thật vẫn còn đó một đoạn kè chạy xiết ra giữa sông, lúc chìm lúc nổi giữa mênh mông nước. “Dấu tích sự sống duy nhất ở đây, còn lại người dân tôi mang đi đến vùng đất mới cả”, ông Thụy nói.

 

Cụ quản đình giới thiệu đình làng, nơi thờ Lý Thường Kiệt.

 

 

Chúng tôi tìm đến đình Phúc Xá, phường Ngọc Thụy, quận Long Biên để tìm lại những dấu tích xưa. Sử làng chép lại rằng năm Canh Tuất - 1010, Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, làng An Xá (ở Chùa Một Cột bây giờ) phải chuyển ra bãi giữa sông Hồng để lấy đất xây dựng Kinh thành, sau đó đổi tên thành Cơ Xá. Ông Lê Đức Kỷ, Phó ban quản lý đình Phúc Xá cho hay: “Sau khi lấy đất dân làng làm kinh thành, nhà vua cho thả quả bưởi từ Chùa Gạo (khu vực cầu Thăng Long) dạt về nhà Bát Cổ (thuộc huyện Thanh Trì) là đất của làng tôi. Người làng Phúc Xá khai cơ lập ấp từ đó cho đến 1975. Tuy không còn sống ở đó nữa nhưng chúng tôi vẫn coi đó là một phần lịch sử của làng, nơi đó ông cha mình đã từng sinh sống”.

 

Qua nhiều lần dịch chuyển của dòng chảy sông Hồng, xã Phúc Xá chỉ còn Bãi giữa và Bắc Biên, song do Bãi giữa chịu nhiều tác động của lũ lụt nên những bộ phận dân cư chủ yếu của xã Phúc Xá đều chuyển dần về Bắc Biên. Đặc biệt, vào những năm đầu của thế kỷ XX, nhiều đợt giải toả những khu nhà tranh trong nội thành (Ngũ Xã, Cửa Bắc, Đồn Thuỷ), nhiều gia đình nghèo chuyển cư ra Bãi giữa, song vì hàng năm bị lụt lội nên những gia đình khá giả tậu đất xây nhà ở Bắc Biên. Bắc Biên trở thành thôn trù phú của Phúc Xá. Sau trận lũ thảm khốc năm 1971, đến năm 1975, để giải phóng dòng chảy sông Hồng, dân Bãi Giữa phải chuyển đi. Một bộ phận lớn được cấp đất ở khu Hồ Sen làng Bắc Biên, trên đường vào làng Gia Quất.

 

Mốc thời gian năm 1975, đánh dấu sự kết thúc sự sinh sống của cư dân Phúc Xá ở Bãi giữa. Tuy nhiên, cho đến bây giờ, rẻo đất này vẫn là nơi canh tác của người dân được sinh ra tại nơi này cho dù họ đã phải di cư... lên bờ.

 

Bài Minh được khắc tạc trên thân một quả chuông được lưu giữ tại đình Phúc Xá là minh chứng rõ nét cho những biến cố lịch sử xảy ra đối với người dân làng An Xá xưa (Phúc Xá ngày nay). Ông Nguyễn Như Vinh, người quản đình dịch một đoạn ra tiếng việt nội dung bài Minh như sau: “Vẫn thấy An Xá là một danh lam cổ tích, ấp ấy vốn ở trong thành Thăng Long, chỗ dựng cung điện nhà vua được cho ra bãi Cơ Xá giữa sông...”. Trong nội dung bài Minh còn đề cập đến An Xá là quê hương của Lý Thường Kiệt. “Đất tổ truyền phúc sinh ra vị Ngô Quảng Châu(tức Ngô Tuấn hay Lý Thường Kiệt)... Phúc điền hàng năm là do vị tổ địa lập nên”.

 

Nội dung dịch ra tiếng Việt bài Minh được tạc trên quả chuông đúc năm 1690.

 

Ông Vinh cho biết, nhân dân Phúc Xá tôn Lý Thường Kiệt làm thành hoàng làng và được thờ tự ở đình làng. “Dân Cơ Xá, sau ngày phải lên bờ sống rải  rác nhiều nơi, nhưng bất cứ ở đâu có người Cơ Xá là ở đó có nhà thờ cụ Lý Thường Kiệt. Nhưng nơi thờ tự chính vẫn là ở đây, đình Phúc Xá này. Hàng năm mỗi khi đến ngày hội làng (mồng 6 tháng 3 âm lịch) chúng tôi đều phải cho mời mọi người trở về dự”.

 

Như vậy, Bãi giữa sông Hồng là nơi cư dân An Xá xưa lên khai cơ lập ấp gây dựng nên cuộc sống bắt đầu từ thời Lý dời đô và chính thức lên bờ năm 1975. Cái rẻo đất hoang vu giữa bốn bề là nước ấy tưởng chừng như chỉ là nơi người ta trồng trọt tranh thủ kiếm thu nhập mùa nước cạn, nhưng hóa ra lại là một phần lịch sử của Hà Nội.

 

Bài Minh trên chuông chùa của làng đúc năm Chính Hoà thứ 11 (Canh Ngọ, 1690) còn cho biết, do làng Bắc Biên từ nội thành phải di dời ra bãi nên không có ruộng cấy lúa, dân chuyển sang nghề trồng dâu nuôi tằm, hàng năm phải chịu thuế dâu, nên được miễn trừ việc đắp đê, thuế đường, thuế đò và các khoản sưu dịch. Chỗ đất cũ thì dùng để lập điện nhà vua, dùng vào việc thờ cúng Phật. Nay được lòng trời mến tựa, đất tổ truyền phúc sinh vị Lý Thường Kiệt trong cung vua tâu xin sắc chỉ ghi rõ địa giới, đúng như số ruộng đất được miễn thuế bộ truyền lại muôn đời.