Người thiếu tự chủ thường tin vào điềm báo

Những  khái niệm như “số phận”, “may - rủi”… là đề tài tranh luận của khoa học và còn rất nhiều điểm mù mờ. Nhưng với những người mà hành động, suy nghĩ của họ thường lệ thuộc vào những “điềm báo” may - rủi thì được các nhà tâm lý học lý giải phần nào.

Những kiểu người thường tin vào may rủi

Rất  nhiều người không thích con số 13, ngược lại  nhiều người yêu số 9. Rất nhiều người sợ ra đường gặp rắn và gặp... gái, cho là điềm xấu và họ rất mong gặp được đàn ông,bé trai đi ngược về phía mình, cho đó là điềm may mắn. Tại sao có nhiều người tin vào chuyện như vậy? Theo nhà tâm lý học Martine Teillac, Viện tâm lý giáo dục tại Lyon, Pháp, có 3 loại tâm lý khiến người ta tin vào chuyện này.

Tâm lý thứ nhất: Trong cuộc sống có những sự việc xảy ra ngoài ý muốn,  chúng ta không giải thích ngay được bèn cho đó là may, rủi. Có người thành công, gặp điều tốt vì không muốn để người khác ghen tị, ganh ghét thì bảo đó là do gặp may. Có người khi gặp điều xấu, điều dở thì tự nhủ là do xui xẻo, coi như “của đi thay người”... Đây gọi là tâm lý “tái bảo hiểm” (reassurance), một từ chuyên môn dùng để nói tâm lý tìm lại sự bình yên sau khi đã gặp  biến cố tốt hoặc xấu.

Nhiều cái ngẫu nhiên thành tất nhiên

Trong triết học có một cặp phạm trù là ngẫu nhiên và tất nhiên: tập hợp  các ngẫu nhiên sẽ thành tất nhiên. Ngẫu nhiên về mặt tâm lý là các xúc cảm của những lần gặp gỡ bất ngờ. Vô tình bạn gặp một ai đó trong một bữa tiệc. Hôm sau, bạn bị hỏng xe, vô tình gặp lại người đó đi ngang qua, sẵn lòng giúp bạn. Trong một lần khác, bạn bị rơi ví, vô tình người đó nhặt được và tìm đến trả lại bạn. Sau vài lần ngẫu nhiên như vậy, bạn và người đó trở thành người bạn tốt của nhau - một việc như là tất nhiên phải thế. (Nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Minh)

Tâm lý thứ hai: Mọi người ai cũng mong muốn cuộc sống tiến triển đúng như ta sắp đặt. Nhưng bỗng nhiên có sự cố xảy ra làm bạn lâm vào bế tắc. Bạn chán nản nhìn quanh và chợt nhận ra biển số xe mình đang đi có con số 13. Bạn đổi xe, quyết tâm làm lại. Đây là tâm lý “tái chấn hưng” (réenchanter) tức là tâm lý đổ hết thất bại cho cái rủi để tâm hồn thanh thản, chấn hưng lại tâm lý, tiếp tục sống vui vẻ. Tâm lý “tái chấn hưng” này giúp ích cho chúng ta đứng dậy khi vấp ngã, cứ đổ hết thất bại cho một con số hay dấu hiệu xui nào đó là xong. Lòng ta sẽ hưng phấn trở lại. Nhưng nếu đổ cho xui xẻo rồi buông tay, mặc cho nó đẩy tới đâu mặc kệ, cuộc đời đi hết từ sai lầm này đến sai lầm khác thì đó là tâm lý mê tín, rất không nên.

Tâm lý thứ ba: Là tâm lý “cầu an” (esprit d’apaisement), tức là người ta đã quá mệt mỏi vì cạnh tranh để sống, không biết trước là thất bại hay thành công, bèn tìm một dấu hiệu tạm hướng dẫn cho mình. Có người đang phân vân không hiểu chuyện hùn hạp vốn làm ăn với bạn có thành công hay không, đúng lúc bạn gọi điện đến nghe thấy tiếng quạ kêu, cho là điềm không hay bèn từ chối. Một cô gái đang rất lo lắng, bất an cho buổi phỏng vấn xin việc cho mình, ra ngõ gặp một bé trai chạy vấp phải mình. Cho là điềm may, cô phấn chấn, đến nơi trả lời lưu loát, thông suốt và tự tin. Kết quả là cô đã được chọn. Rõ ràng, tâm lý “cầu may” đã giúp cô gái thành công. Trên thực tế, ngay cả một số doanh nhân các nước phát triển cũng hay kiêng kị chẳng hạn như kiêng con số 13.

Cuộc sống – mã hóa bằng những con số

Còn theo nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Minh, Trung tâm nghiên cứu tiềm năng con người, từ “số phận” mà mọi người thường hay gọi đồng nghĩa với chữ “quy luật”. Cái gì mà con người không giải thích được, nằm ngoài tầm hiểu biết thì người ta gọi là “số”. Người xưa đứng trước sự vật, hiện tượng nào mà không thể giải thích được cho rằng tại trời, tại số, do một vị thần nào đó định đoạt. Cái mà con người giải thích được, thì họ gọi đó là quy luật như mùa đông thì phải lạnh, mùa hè thì phải nóng.

Ông Nguyễn Bá Minh.

Vì thế, theo ông Minh, chuyện may - rủi thực chất là những sự việc diễn biến theo quy luật. Vì chưa tự lý giải được vì sao mình thành công, vì sao mình thất bại nên người ta cho là  do may - rủi. Thực ra, mọi sự thành công hay thất bại của con người ta dù về mặt tinh thần hay vật chất đều có nguyên nhân của nó. Có điều con người có chịu đi đến tận cùng để tìm hiểu nguyên nhân hay không thôi. “Con người tin vào may - rủi là do... lười suy nghĩ, muốn ăn sẵn, chờ đợi một ngày mình bỗng trở nên giàu có, may mắn”.

 

Nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Minh cho rằng: con người là tổng hòa các mối quan hệ xã hội: quan hệ về tự nhiên, về xã hội, các mối quan hệ về tâm lý, về sinh lý tác động vào từng con người cụ thể. Tôi nghĩ sự thành công hay thất bại trong cuộc sống cũng giống như ta gieo hạt. Gieo hạt giống nào sẽ được hạt đó, còn chuyện “chắc, lép” là do kỹ thuật canh tác, điều kiện tự nhiên. Trả lời được câu hỏi này, có thể thấy được sự hiểu biết của con người đó, sự trưởng thành của họ trong môi trường nào... và họ sẽ gặt hái được gì từ môi trường, điều kiện đó.

Sống lâu nhờ... biết cách

Người xưa có câu: “Phúc bất trùng lai, họa vô đơn chí”, để nói rằng may mắn thường không bao giờ đến hai lần một lúc, còn cái họa thì thường đến liên tiếp. Ông Minh giải thích, câu nói đó nhằm răn con người ta rằng: anh gặp may thì đừng bao giờ nghĩ vận may tự tìm đến anh lần nữa, nhưng anh gặp thất bại hay xui rồi thì đừng chủ quan nghĩ thế đã là xong, cần phải tiếp tục đề phòng nó vẫn có thể tiếp tục xảy ra. Nhiều người cho rằng số mình đen, buông xuôi chấp nhận sẽ liên tiếp vấp phải sai lầm. Con người ta như cái cây, là thực thể của thiên nhiên (chịu sự chi phối của quy luật tự nhiên), có sự trưởng thành lớn lên, già đi, bệnh tật. Con người có những quy luật rõ ràng, có thời kỳ, chu kỳ xấu và tốt. Nếu biết thời điểm xấu thì đi đứng, ăn uống phải thận trọng. Người ta sinh ra, lớn lên, bệnh tật và chết, nhưng nếu biết cách sẽ sống lâu hơn, khỏe hơn. (Nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Minh)

Ông Minh nhấn mạnh: “Theo tôi không có may-rủi, rõ ràng con người có thể tính toán được, có thể cải tạo được “số phận” của mình khi đã nắm rõ được quy luật sống”. Người không nghĩ mình có thể sống dựa vào may mắn sẽ tìm cho mình con đường của sự nỗ lực, khi thất bại không cho đấy là bất hạnh, sẽ đạt được thành công. Người lười biếng dễ xảy ra sai lầm, bất trắc trong công việc mà mình không lường tính, chuẩn bị trước, không trau dồi trí thức sẽ khó có sự thành công bền vững.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thành công và thất bại, trong đó người ta vẫn nhắc đến câu “thiên thời, địa lợi, nhân hòa”. Mọi cuộc cách mạng muốn thành công đều phải có thời cơ tốt. Anh có đầy đủ mọi tố chất, điều kiện, đúng tuýp người mà đối tác thích nhưng nếu anh đến làm việc vào thời điểm họ đang gặp sự bực bội, khó chịu hoặc đang phải giải quyết một hậu quả nghiêm trọng, có nghĩa là cuộc gặp mặt hôm đó cầm chắc thất bại. Hoặc một dự án mà mình tâm đắc cho là rất tốt nhưng nếu triển khai tại một địa phương mà anh không nắm được phong tục, tập quán cũng cầm chắc là phá sản. Người ta có thể thành công nếu nắm vững được quy luật, sự việc. Nếu bạn đến xin việc ở một ông sếp thích sự thẳng thắn, mà bạn không biết lại dùng sự uốn éo câu chữ và nịnh nọt chắc chắn sẽ không lọt vào tầm ngắm. Ngược lại, nếu gặp một người lãnh đạo thích nịnh mà ăn nói thẳng thắn, đốp chát cũng sẽ khó ghi điểm.

Cuộc sống đã được mã hóa bằng các con số, bất kể một công việc nào của con người cũng được định lượng bằng các con số, nhà nghiên cứu Nguyễn Bá Minh nhận định. Con người mong muốn có “số đẹp” như mong có một cái áo đẹp. Song cái áo đẹp không thay đổi được bệnh trong con người ta nếu anh có bệnh, tuy nhiên nó có thể che nắng, che mưa, có thể làm đỡ bệnh đi. “Sim số điện thoại đẹp là dễ sử dụng, dễ nhớ. Cái mà mọi người cho là “số đẹp” – theo tôi ý nghĩa của nó ở đây là sự hướng thiện, hướng đến cái đẹp, mong muốn cái tốt, cái đẹp, giải tỏa tâm lý. Tâm lý khi được dùng số đẹp, người ta thoáng hơn, nhẹ nhàng hơn”. “Không thể nói dùng sim số điện thoại đẹp, số xe máy đẹp mà có thể biến một người nghèo thành địa chủ, biến một người không học hành thành một nhà tri thức được”.

Hà Thư