Nhem nhuốc đời than

Mặt trời gần đứng bóng, tiết trời nóng bức của mùa hè khiến cho không khí ở mỏ càng thêm nóng nực. Bên những đống than cao vút chạy dài từ cửa hầm mỏ ra đến đường, từng tốp phụ nữ mặt bịt kín mít, mồ hôi nhễ nhại ướt đẫm cả áo, tất tưởi nhặt từng cục than bỏ vào thùng xe rồi lại hò nhau đẩy đi. Một tốp chị em khác thì oằn lưng vì  những gánh than nặng trĩu…

Trĩu nặng vai gầy 

Mỏ than Mông Dương (huyện Mông Dương) là một trong những mỏ than lớn của cái nơi được gọi là “đất than” Quảng Ninh này. Bao nhiêu năm nay, mỏ than này là nơi cung cấp than số một cho khắp các tỉnh, thành miền Bắc. Việc mở rộng quy mô khai thác của nơi đây cũng đã thu hút gần như tất cả lao động phổ thông không những ở cái huyện này mà còn các vùng khác tìm đến.

Điều đặc biệt là ngoài những công nhân được biên chế chính thức của công ty, phần đông lao động ở bên ngoài hầm mỏ là những lao động làm ngoài theo kiểu bán sức lao động, lao động thời vụ. Khổ thân, tất cả họ đều là phụ nữ!

“Người ta bảo cái nghề bốc than, lựa than từ những đống than thô chuyển từ khu mới khai thác vào khu xử lý, từ trước tới nay là công việc dành riêng cho phụ nữ” - chị Nguyễn Thị Nga, nhà ở tổ 147 khu 5 thị trấn Mông Dương, người cao tuổi nhất trong nhóm, vừa thoăn thoắt bốc than ném vào thùng xe vừa giải thích như vậy.

Chị bảo, cái công việc này chỉ phụ nữ mới làm, vì công việc này đòi hỏi sự cần mẫn, dẻo dai mà cánh đàn ông không thể nào bằng được. Hơn nữa, anh em nam giới sức dài vai rộng, nếu đến với nghề than thì tất cả đều chui vào mỏ, chứ không làm cái công việc bên ngoài mà từ lâu người ta vẫn cho là vặt vãnh này.

Cái cực nghề than là thế! Mỗi xe goòng phải tập trung đến 5- 6 người chụm lại mới đủ sức lăn bánh đi được. Ai không đẩy xe thì gánh. Bình quân một gánh than được đặt lên vai chị em phải đến gần 50-60 kg. Mỗi ngày mỗi người gánh trên dưới cả trăm chuyến, cũng không ai đếm chính xác cụ thể là bao nhiêu, nhưng có thể nhẩm tính ra hơn 5-7 tấn một ngày. Trung bình mỗi tháng chị em nhận được 1,5 đến 1,7 triệu đồng tuỳ theo năng suất làm việc.

Chị Nga kể, “phu” gánh than đều có nỗi khổ như nhau, đời ai cũng ba chìm bảy nổi. Người thì chồng chết, đi gánh gạch nuôi con; người thì không lập gia đình, người thì lấy chồng rồi vào đây làm luôn. Đại loại là khó khăn và hoàn cảnh. “Nhiều khi nghĩ mình giống như con cò lặn lội đi ăn đêm, âm thầm cơ cực vất vả nhưng ít người biết đến cho”.

Điều đáng nói, họ là những lao động làm ngoài cho nên chỉ được hưởng duy nhất số tiền đó, ngoài ra không có một đồng hỗ trợ nào khác như công nhân chính thức. “Không có sức mà làm thôi, chứ cái công việc này thì quanh năm suốt tháng lúc nào ở đây cũng sẵn. Chỉ có vất vả một chút, mùa đông thì không khí nặng mùi than cứ xộc vào mũi, mùa hè thì trời đã nóng, làm ở những nơi này da nó cũng đen bóng đi như than luôn” - chị Nga bảo.

Mấy miệng ăn trông cả vào đôi vai chị. Chồng chị lúc trước làm công nhân trong mỏ, nhưng nay đang phải ở nhà vì sức khoẻ yếu. Ở cái đất Mông Dương này, không làm than thì biết làm gì. Tất cả người dân nơi đây hầu như đều là công nhân than, số lao động còn lại như chị Nga lại cũng tìm đến với than. Mấy năm nay, chị theo những người bạn đi xin làm “phu” gánh vận chuyển ở trong mỏ.

“Vất vả nhưng có đồng ra đồng vào đong gạo nuôi con. Một tháng gần hai triệu bạc nghe thì có vẻ to tát đấy, nhưng ở giữa cái thời buổi này thì từng ấy nó chả đủ trang trải, nhất là những gia đình có đến 5 miệng ăn như nhà tôi”, chị chép miệng.

Chị Nga: "Mình giống như con cò lặn lội ăn đêm, vất vả nhiều rủi ro mà không ai hay". Ảnh: Q.T

Ngập ngụa lầm than

Bãi than kéo dài cao ngút, họ nối đuôi nhau từng tốp đẩy xe goòng, một số khác kĩu kịt bước đi như những con ong chăm chỉ. Những bước chân bấu chặt, nhọc nhằn dưới cái tiết trời như tra tấn. Chị Nga tiết lộ rằng, lao động ở cái mỏ than này cũng nhiều người cùng hoàn cảnh như chị lắm.

Chị tâm sự: “Vẫn biết là nhọc nhằn, vẫn biết là gian khó, nhưng không làm thì lấy đâu ra tiền, với lại nhìn đi nhìn lại, mình còn hơn nhiều chị em cùng làm nơi đây. Hầu hết là khó khăn, có lẽ vì vậy mà thương nhau lắm. Ngẫm cho cùng, phận đời mình nó cực là thế nhưng có việc để mà làm và có sức khoẻ để mà làm là hạnh phúc lắm rồi. Sống dại gì mà không thương lấy nhau”.

“Cực chẳng đã mới phải đi gánh than xệ vai, chấp nhận ô nhiễm, độc hại ẩn chứa bao nhiêu là thứ bệnh về phổi, nguy hiểm có thể xảy ra bất kỳ lúc nào, để nuôi con, chứ ai lại chẳng muốn kiếm một công việc gì đó đỡ cực thân hơn” - quệt mồ hôi, một chị vừa thở vừa nhanh miệng nói.

Chị Hoàng Thị Giang, quê ở Mông Dương cho biết, hồi mới ra, đôi vai thường xuyên rỉ máu, trầy xước, đau đến bật khóc. Chị  kể, nhiều cô gái trẻ đẹp là thế mà sau một thời gian gánh than, dáng đi hai hàng, tay chân thô ráp, đen thủi đen thui vì khói bụi. Vào đây mới thấy được sức huỷ diệt của thiên nhiên làm tha hoá nhan sắc của chị em kinh khủng đến mức nào.

Chị Giang cho biết thêm, ở cái vòng ngoài của mỏ than Mông Dương này rất nhiều “phu” gánh than từng phải bỏ cuộc vì vất vả quá, có người còn bị ngã trẹo cả chân phải tìm việc khác, nhưng rồi do cơ duyên hay đường cùng lại phải quay lại cái công việc này. Còn chuyện trầy xước, đổ máu chân tay là chuyện diễn ra hàng ngày.

Cái lo nhất là bị các bệnh đường hô hấp, viêm phế quản, viêm phổi từ khói bụi than. Hầu như chị em nào đi khám bệnh cũng “dính”. Mỗi lần phải đi viện, phải khám bệnh là lại lo. Lo sức khoẻ là đương nhiên, nhưng còn nỗi lo khác là tiền đâu mà mua thuốc. Một lần đi viện là bay gần cả tháng lương như chơi.

Nguyễn Thị Mai, 24 tuổi, cô gái trẻ quê ở Phố Nối, Hưng Yên, lên đây gánh than thuê được gần hai năm, kể rằng trước đây cô theo nghề cha mẹ là làm ruộng. Rồi đến tuổi lấy chống, duyên số thế nào lại đẩy cô theo chồng về làm dâu cái đất Mông Dương này. Chồng làm ở trong mỏ, biết mối rủ vợ vào đi gánh than.

“Sự cố sập hầm lò năm 2006, cái ngày ấy chồng em cũng làm trong đó. Cứ tưởng nhà em đã không trở về nữa chứ. Nếu có đúng thế thật thì em cũng xin phép bố mẹ chồng cho về quê mẹ nhận vào sào ruộng mà nuôi con thôi. Cứ nghĩ đến cái nghề này mà sợ” - Mai nửa đùa nửa thật.

Sinh nghề tử nghiệp

Thông tin về vụ sập hầm lò không may mắn xảy ra làm chết bốn người thợ mỏ, vào cái ngày định mệnh 31/3/2006, đến nay vẫn còn làm xốn xang và lo lắng cho nhiều công nhân làm ở hầm mỏ, nhất là những phụ nữ, những người có chồng con đang trực tiếp chui vào trong đó khai thác.

Với Mai, lúc mới sinh đứa con đầu lòng, xin phép về  ngoại ở một thời gian, không ngờ con lại bị bệnh “mở khoá đầu”, cái bệnh tai quái chỉ ở vùng đất này mới có và cũng chỉ nơi đây người ta mới chữa được. Lúc đó mẹ con đang ở Hưng Yên, không biết đường nào mà chữa. Đi hết viện này viện khác cũng không khỏi. Đến khi gần như hết hy vọng thì mới biết là ở Mông Dương người ta có bài thuốc đặc trị. Thế là đêm hôm ôm con chạy. May mà cao số, đứa bé được cứu kịp thời.

Với chính cái công việc của mình, Mai nói cũng như các nơi khác, mỏ than ở đây tuy đã có máy móc hỗ trợ, nhưng các công việc nặng nhọc vẫn phải do con người làm hết. Nếu lỡ lại xảy bệnh tật gì từ không khí than, từ sự cơ cực của công việc thì chị em ở đây “lãnh đủ”, vì họ là những người làm ngoài cho nên mọi chế độ gần như là không có.

“Nói thì nói thế thôi, chứ không gánh than thì lấy gì mà sống! Không bị tai nạn này thì cũng bị tai nạn của nghề khác. Không gánh gạch thì tiền đâu hỗ trợ chồng lo cho gia đình. Không gánh than thì làm cái gì ở đất này bây giờ. Âu cũng là cái số mình vất vả phải chấp nhận thôi” - Mai nói mà mắt buồn buồn.

Trăm nẻo đường than, trăm nỗi nhọc nhằn. Cuộc đời của những phu gánh than nơi đây cũng “nhem nhuốc” như “vàng đen” khi gặp phải nước.

Phóng sự của Quang Thành