Những người “dệt áo xanh” Trường Sa

 

Để dệt tấm “áo xanh” thiên nhiên cho quần đảo thiêng liêng của Tổ quốc, để quần đảo bốn mùa nắng gió dịu nắng và bớt gió, biết bao mồ hôi của các cán bộ Viện Sinh thái và tài nguyên môi trường đã âm thầm đổ xuống suốt nhiều năm trời.

 

 

Phó Giáo sư – Tiến sỹ Vũ Xuân Phương, cán bộ Viện Sinh thái và tài nguyên môi trường (Viện Khoa học và công nghệ Việt Nam), chủ nhiệm đề tài “Công trình trồng cây che chắn và cây bóng mát tại quần đảo Trường Sa” kể lại: Từ sau ngày giải phóng quần đảo Trường Sa, Nhà nước đã đặc biệt chú ý đến việc nghiên cứu cải thiện môi trường sống của chiến sỹ tại nơi thời tiết cực kỳ khắc nghiệt này. Nhiệm vụ quan trọng nhất là phải trồng cây trên đảo.

 

“Lần đầu tiên ra Trường Sa vào năm 1993, trên đảo gần như chưa thấy bóng cây xanh ngoài hai cây bàng vuông trước Sở chỉ huy đảo Trường Sa lớn và mươi bụi cây hếp mọc lúp xúp. Ngành lâm nghiệp trước đó khoảng 10 năm đã trồng thử nghiệm giống cây phi lao và dừa, nhưng phần lớn đều đã lụi, những cây còn sống thì còi cọc”, Tiến sĩ Phương nhớ lại.

 

PGS – TS Vũ Xuân Phương bên cây phong ba giữa lòng Thủ đô.

Viện Sinh thái được giao thực hiện đề tài từ năm 1993, nhưng trước đó các ông đã mất hàng năm trời để nghiên cứu đặc điểm địa chất, chất đất của đảo. Nhận xét chung về khí hậu ở Trường Sa, các nhà khoa học chỉ có thể rút ra một kết luận ngắn gọn: khắc nghiệt, cây xanh rất khó thích nghi. Thời tiết trên đảo rất hay thay đổi thất thường, có lúc trời đang quang đãng lại đổ mưa sầm sập. Trung bình mỗi năm có tới 131 ngày gió thổi từ cấp 6 trở lên và khoảng 10 cơn bão. Không có nguồn nước ngọt. Đây là những yếu tố “tiêu diệt” cây xanh: gió làm cây đổ gãy, hơi nóng làm cháy lá, độ ẩm thấp – nước bốc hơi nhanh làm mất nguồn nuôi dưỡng cây.

Đặc điểm địa chất của các đảo trên quần đảo Trường Sa đều có kết cấu san hô, cứng như bê tông. Chỉ nói riêng về sự khó khăn khi đào hố trồng cây, Phó giáo sư – Tiến sỹ Nguyễn Khắc Khôi, đồng chủ nhiệm thực hiện đề tài miêu tả: “Phải một người cầm chòong, một người cầm búa tạ quai xuống, có khi cả ngày trời chưa đào xong một cái hố sâu khoảng một mét”.

Đi thực tế nhiều lần, rồi lại phải “lọ mọ” đi tìm các giống cây thích hợp có thể sống được trên đảo. Tiến sỹ Phương và các đồng nghiệp đã phải đi khảo sát hệ thực vật trên toàn bộ các đảo ven biển Việt Nam. Ở Cù lao Ré (Quảng Ngãi), các ông tìm thấy giống cây bàng có sức sống “phi thường”, tới Cam Ranh để lấy giống cây phong ba, lặn lội vào tận Quy Nhơn và tình cờ phát hiện ra loài cây tra (một loại cây có nguồn gốc từ châu Mỹ)...

Giữa biển khơi không có đất thịt để trồng cây. Ý tưởng mang đất từ đất liền chuyển bằng tàu ra đảo cũng khó thực hiện được vì mất rất nhiều công sức, tốn kém và thiếu tàu vận chuyển. Các ông nghiên cứu ra phương pháp “bắt” cây phải bén rễ vào đất san hô. Nhiều lần tìm tòi, họ phát hiện ra có những tầng lớp đất san hô lẫn phân chim. Nếu đào hố xuyên qua lớp đất san hô, cây có thể sinh sống nhờ hút chất sinh dưỡng từ lớp đất đó. Ngoài việc che chắn cho cây xanh mới trồng, các ông còn sáng tạo ra phương pháp xây đường dẫn nước thải sinh hoạt đến các gốc cây, mang đạm hoá học từ đất liền ra để cải tạo chất đất, và các giống cây xanh cứ lớn lên từng ngày trước sự vui sướng của mọi người.

Các nhà khoa học trong nhóm nghiên cứu gần 20 năm về trước nay tóc đều đã bạc, nhưng vẫn hào hứng kể về những chuyến đi Trường Sa như mới vừa hôm qua, vẫn kiên quyết: “Nếu Nhà nước yêu cầu, chúng tôi sẽ lại đến với Trường Sa”.

Suốt 5 năm thực hiện đề tài, đoàn cán bộ của Viện Sinh thái đã bảy lần tới Trường Sa. Mỗi chuyến đi kéo dài từ một đến hai tháng, cùng làm việc, cùng ăn, cùng ở với bộ đội, cùng trải qua những đợt báo động toàn đảo sẵn sàng chiến đấu khi tàu nước ngoài xâm phạm chủ quyền vùng biển.

Kể lại quá trình mỗi chuyến đi, Tiến sỹ Khôi cho biết, sau khi đi tìm giống cây từ khắp nơi về, mọi người bắt tay vào ươm cây, chờ mầm cây nhú rồi đưa lên tàu hoả chở vào Cam Ranh. “Nâng niu cây non đến mức phải mua giường nằm tầng một để đặt cây, còn người thì chịu khó nằm trên tầng cao hơn. Theo quy định thì tàu khách không chở cây xanh, phải làm công văn gửi sang ngành đường sắt trình bày rõ lý do, mục đích, ngành đường sắt mới dành sự ưu ái đặc biệt cho những chuyến hàng đặc biệt này”, ông Khôi nói.

Vào đến Khánh Hoà mới chỉ là chặng đầu của mỗi hành trình. Cây lại tiếp tục được chuyển xuống tàu để lênh đênh hàng trăm hải lý trên biển ra đảo. Phải bọc nilon từng bầu cây, xếp xuống hầm tàu và tưới nước ngọt hàng ngày. “Ngày đó tàu nhỏ lắm, chỉ có loại tàu 100 – 200 tấn chứ làm gì có tàu lớn đến vài ngàn tấn như bây giờ, giữa biển khơi chỉ như cái lá tre. Có lần gặp biển động, tàu mất liên lạc, tắt máy thả trôi đến gần 100 hải lý, đảo và đất liền đã phát lệnh báo động chuẩn bị cho lực lượng đi tìm kiếm”, Tiến sỹ Phương kể lại.

 

Đến nay cây xanh đã hiện diện nhiều ở Trường Sa. Ảnh: Internet

Mỗi chuyến đi là mỗi lần đối mặt với hiểm nguy. Không chỉ ra đảo mùa biển lặng, họ còn ra đảo vào giữa mùa biển động, cắt bão để đến đảo để nghiên cứu ảnh hưởng của thời tiết đến cây xanh. Có những lần từ Hà Nội vào Nha Trang nằm rình bão tới, ai dè gặp đến... ba cơn bão liên tiếp. Dứt bão là nhảy xuống tàu. “Phải gọi là “nhảy xuống” chứ không phải “đi xuống”, vì sóng mạnh đến mức tàu không thể cập cầu cảng, phải quẳng ba lô xuống trước rồi người nhảy từ cầu cảng sang mạn tàu. Có lúc tàu nghiêng đến 45 độ, nồi cháo đang nấu trên boong rơi tòm xuống biển. Lên đến bờ mới biết chắc chắn mình còn sống”, Tiến sỹ Phương nhắc lại chuyện cũ với nét mặt bình thản.

Gần 1.000 mầm cây được các nhà khoa học Viện Sinh thái trồng trên các đảo ngày ấy giờ đã lên xanh bóng mát sum xuê, bộ đội sau những giờ tập luyện đã có bóng cây xanh ngồi gảy đàn ghi ta. Từ những mầm ươm đầu tiên của gần 20 nhà khoa học cần mẫn, Trường Sa từ một màu san hô cát trắng đã trở thành đảo xanh. Tỉ lệ cây xanh che phủ trên các đảo đã đạt 30 – 40%, có nơi còn đạt 60 – 70%.

 

Những cây xanh được bộ đội ví như “những lá phổi của đảo”, không chỉ cho bóng mát mà còn chắn gió cát, bảo vệ bờ đảo, cung cấp thực phẩm cho con người và còn có tác dụng ngụy trang. Những cây bàng biển, tra biển, mù u, phong ba, nhàu... đã cao 5 -  6 mét, bộ đội đã có thể ươm giống cây ngay tại đảo. Đảo Nam Yết còn có một cái tên thơ mộng là “Đảo dừa” với “phố Dừa” nối hai đầu hòn đảo, không chỉ cho bóng mát mà còn cho quả giải khát. “Công trình trồng cây che chắn và cây bóng mát tại quần đảo Trường Sa” của các nhà khoa học Viện Sinh thái kết hợp cùng Bộ Quốc phòng đã được trao tặng giải thưởng Nhà nước năm 2005.

Chia tay, Tiến sĩ Vũ Xuân Phương tặng luôn những cuốn kỷ yếu khoa học ông đã nâng niu nhiều năm. Ông cười sảng khoái: “Để các nhà báo về nghiên cứu, phổ biến kiến thức cho bạn đọc. Đọc sách quý cũng là một hình thức ươm mầm sống tốt”. Bóng ông sải chân khuất dần phía sau những hàng cây xanh, sau cây phong ba đang vươn cao bóng trên nền trời. Mười lăm năm về sống giữa lòng Thủ đô, mầm cây phong ba trên đảo Trường Sa lớn được ông mang về trồng trước sân Viện Khoa học công nghệ Việt Nam ngày đó giờ đã lớn.

 

Hà Nội đã vào những ngày đầu hạ, mầm xanh đã bật lên sức sống mãnh liệt trên những cành cây khẳng khiu. Tôi lại chợt nhớ đến những cây phong ba xanh tươi trên đảo Trường Sa đang mùa nắng cháy. Mới biết, dù ở nơi nào trên quê hương mình, phong ba vẫn bất chấp nắng, bất chấp gió, bất chấp mọi khó khăn như những người lính trên đảo hay chính những nhà khoa học đã dệt xanh cho Trường Sa.