Những người tuyên chiến với "con ma lá ngón"

Vậy mà trên một khu đồi cao ở bản Thào Sua Chải, xã Nậm Có, huyện Mù Cang Chải (Yên Bái) có những nấm mồ không được người thân thăm viếng. Nhờ những nỗ lực của chính quyền địa phương, hủ tục này đang dần được xóa bỏ...

Đám tang vội vàng  của cô gái trẻ

Chiều cuối năm, đất Thào Sua Chải buồn thê thảm. Đồng bào dân tộc Mông ở đây phải nghỉ một buổi lên nương để cùng thầy cúng nhanh chóng làm lễ "cúng ma" đưa đứa con gái Thào Thị Câu lên một khu đồi lạnh lẽo dành riêng để chôn cất những người ăn lá ngón tự tử. Theo phong tục của đồng bào thì những người chết do già, ốm, tai nạn... thì gia đình làm lễ theo đúng thủ tục.

 

Nghĩa là giữ người chết trong nhà từ 1-2 ngày cho con cháu về đông đủ nhận mặt sau đó mang đi an táng, vị trí do gia chủ tự xác định. Còn đứa con gái Thào Thị Câu thì phải mang ra khỏi nhà ngay trong ngày hôm đó mà không kể ngày giờ xấu tốt. Khi mọi người chuẩn bị đưa xác con gái đi, ông Thào Gà Lu - bố đẻ của Thào Thị Câu nói to trước đám đông: "Nó không phải con ma nhà họ Thào mình đâu ớ vì nó ăn lá ngón chết mà....". Sau đó thầy cúng "cắt trùng" bằng những thủ tục riêng cùng mấy câu niệm chú, mục đích mong sau nó gia đình không còn ai còn chết theo kiểu tức tưởi như thế nữa.

 

Người dân ở Thào Sua Chải đã hiểu ra tác hại của lá ngón, nhận thức về chăm sóc hạnh phúc gia đình đã được nâng lên.(Trong ảnh: Ngôi mộ của một người chết vì lá ngón).

Anh Giàng A Dê, Trưởng bản Thào Sua Chải giải thích: "Theo phong tục của đồng bào Mông thì những người chết do ăn lá ngón sẽ khiến gia đình đen đủi, liên miên gặp vận hạn nên làm cho cả dòng họ ấy căm phẫn, uất ức. Bà con không thể chấp nhận dòng tộc mình lại có một con người chết theo kiểu hèn hạ như vậy. Tất cả những ai chết do ăn lá ngón đều không được làm Ma khô, nghĩa là không có ngày giỗ và cũng không tổ chức ngày giỗ".

Năm đó Thào Thị Câu mới 16 tuổi. Do cha mẹ bắt đi lấy chồng nhưng em không chịu, gia đình ép mãi, chửi mãi nên cô tìm đến lá ngón. Người Mông thường sống ở vùng cao, trên đó rất nhiều cây lá ngón, thậm chí cây mọc ngay cạnh bờ ao, trong vườn rau. Lá càng non thì độc tố càng mạnh, một người ăn từ 3- 5 lá, dù có phát hiện sớm và cứu chữa ngay cũng rất khó cứu sống. Anh Giàng A Lử, người cùng bản dẫn chúng tôi đến ngõ nhà Thào Thị Câu và giải thích như thế.

 

Gắng gỏi xóa bỏ hủ tục

Với tất cả những cố gắng của chính quyền địa phương, thời gian qua ở vùng đất này, nạn tự tử vì lá ngón hầu như không còn. Khi tìm được sự đồng thuận của người dân, những hủ tục lạc hậu đã dần được xóa bỏ.

Từ uỷ ban xã lên bản Tà Ghênh hay Thào Sua Chải có nhiều dốc dựng đứng và cua gấp khúc, bên dưới là vực sâu thăm thẳm. Khu mộ chôn những người ăn lá ngón nằm giữa lưng chừng dốc. Nhìn bình thường nó chỉ là một bãi đất tương đối bằng phẳng mà không có bất kỳ một dấu hiệu nào giúp người ta nhận ra đó là nghĩa địa.

 

Nấm mộ của Thào Thị Câu chỉ được đắp qua loa như hàng chục ngôi mộ khác trên đó, nó chỉ cao hơn mặt đất khoảng chừng 30- 40cm. Trên mộ không có  viên đá hay tấm bia nào được đặt vào để đánh dấu và cũng chẳng để lại trên mộ những vuông vải, váy, áo xanh đỏ theo đúng thủ tục an táng của người Mông.

"Tất cả các ngôi mộ chôn người ăn lá ngón tự tử đều như thế"- anh Giàng A Dê cho biết rồi chỉ cho mọi người thấy một đống đất thấp lè tè trước mặt kể tiếp: "Mộ đấy, nhìn kỹ mới biết vì cỏ xung quanh xanh hơn chỗ khác. Các ngôi mộ trước đều bị gió mưa, thời gian bào mòn rồi...".

 Gặp ông Sùng Tùng Páo ở bản Thào Sua Chải đi chợ về, chúng tôi có ý định cùng ông lên khu vực này để tìm hiểu thêm một số chi tiết, đặc biệt là chuyện đứa con gái Sùng Thị Phang của ông ăn lá ngón chết cách đây 5 năm. Ông xua tay: "ầy dà! Họ Sùng mình không có đứa con nào tên như thế đâu à. Nhà mình càng không có mà", nói rồi ông đi thẳng.

Chủ tịch xã Sùng A Sa sinh ra và lớn lên ở mảnh đất này đã lâu nên có thể nói anh là "linh hồn" của đồng bào Mông trên vùng đất quanh năm chỉ có gió này. Mỗi khi tham dự đám tang người xấu số do ăn lá ngón, Sùng A Sa cũng không cầm được nước mắt. Anh xót xa thương cảm cho một phận người và đau đáu cho những suy nghĩ nông cạn của người vắn số, chỉ một chút bức xúc vì gia đình hoặc không lấy được người mình yêu cũng lại tìm đến nắm lá ngón. A Sa rất trăn trở cho tập tục bỏ quên người chết vì lá ngón ở nơi đây.

Sùng A Sa đếm và chỉ cho chúng tôi được 9 ngôi mộ trên quả đồi này. Người chết trẻ nhất là 16 tuổi, già nhất chưa đầy 30 tuổi. Anh thở dài: Thậm chí vừa qua người ta đã xây dựng cột phát sóng di động trên đó nên phải đào một khoảng đất rộng để dựng cột, vậy mà các gia đình có người thân nằm ở đây cũng không lên kiểm tra. Vì họ sợ rằng nếu tưởng nhớ và cúng giỗ hàng năm thì trong nhà sẽ tiếp tục có người ăn lá ngón tự tử (?!).

Chủ tịch Sùng A Sa kể: Thời gian qua, chính quyền địa phương đặc biệt là cán bộ xã đã không ngại khó khăn, vất vả, đến từng hộ gia đình tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho bà con về tác hại của lá ngón, khuyên bảo người dân xóa bỏ những hủ tục lạc hậu còn rơi rớt. Khi được truyền thông, những người cao tuổi trong làng bản đã hiểu ra và động viên con cháu tránh xa lá ngón. Khi gia đình có chuyện lục đục bất hòa, bà con đã gặp già làng, cán bộ xã để xin ý kiến và nhờ hòa giải. Bố mẹ không ép buộc con cái kết hôn quá sớm, phải lấy người mình không yêu... Với tất cả những cố gắng đó, thời gian qua ở vùng đất này, nạn tự tử vì lá ngón hầu như không còn. Khi tìm được sự đồng thuận của người dân, những hủ tục lạc hậu đã dần được xóa bỏ.

"Đối với người Mông thì phong tục, tập quán như cái ngưỡng cửa cao, nhưng cao bao nhiêu mà nếu đốt ngọn đèn cũng sẽ dễ bước qua..."- anh Sa quả quyết nói.

Hoàng Nghiệp