Nơi cưới không xem ngày, chết không kèn trống

Ở Long Sơn, một xã thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu có đạo Ông Trần. Tín đồ theo đạo này không phải "ly gia cắt ái", cưới thì không xem ngày, chết thì không kèn trống và dùng chung… quan tài.

 

Nhà thờ Lớn Long Sơn

Theo lý lịch di tích, đạo Ông Trần là tín ngưỡng mang bản sắc riêng chỉ có ở Long Sơn, một tín ngưỡng không có kinh kệ, chuông mõ, ăn chay hay tệ mê tín dị đoan. Chỉ có lời dạy của ông Trần (còn gọi Ông Nhà Lớn) được truyền khẩu trong dân gian từ thế hệ này sang thế hệ khác, được nhân dân kính trọng, lưu truyền và tuân theo một cách tự giác.

Đạo Ông Trần do ông Lê Văn Mưu lập nên. Là người khai phá ra vùng đất mới, ông Lê Văn Mưu không đề ra những tư tưởng gì lạ, trên căn bản của đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa, ông chỉ tiếp tục truyền thống, đạo thờ Phật xen lẫn Lão, Nho, thờ cúng ông bà. Người đời sau gọi tín ngưỡng của ông là Đạo Ông Trần, do sinh thời ông thường cởi trần, búi tóc, đi chân đất và suốt ngày làm việc, cho nên người dân gọi ông là Ông Trần. Đạo Ông Trần tu theo hình thức cư sĩ, người trong đạo mặc quần áo bà ba đen, đàn ông cũng để tóc dài, búi hoặc xõa tóc. Đạo ít quan tâm đến giáo lý, triết lý, chỉ chú tâm nhiều vào việc thờ cúng, tu thân tích đức, năng bố thí, lấy việc ăn ở nhân nghĩa làm đầu... Trong đạo có 2 ngày lễ lớn là ngày 20 tháng Hai âm lịch, là ngày mất của Ông Trần, và ngày trùng cửu, mùng 9 tháng 9 âm lịch. Những ngày mùng một, rằm, cũng có cúng nhưng cúng nhỏ.

Ông Vũ Văn Chót, nhà ở thôn 5, tóc búi cao, bộ râu dài trắng xóa, bận quần áo bà ba đen cho biết: "Hơn 100 năm qua, cuộc sống đổi thay nhiều nhưng người dân Long Sơn vẫn giữ được những nét đẹp đời thường như thời ông Trần. Đến nay, có khoảng 2/3 số người dân Long Sơn theo đạo ông Trần. Tín đồ theo đạo Ông Trần không hề "ly gia cắt ái" mà vẫn lấy vợ lấy chồng, sinh con bình thường. Mọi người chú tâm nhiều đến việc thờ cúng ông bà tổ tiên và lấy việc tu nhân tích đức làm cơ sở cho sự hành đạo. Đặc biệt, cho đến nay ở Long Sơn, người dân theo đạo ông Trần vẫn lưu giữ những nét sinh hoạt đậm chất Nam bộ và cả những tập tục riêng do ông Trần chỉ dạy: Viết liễn đón xuân, đám tang chôn cất trong vòng 24 giờ (không coi ngày giờ, xả tang ngay tại mộ), đám cưới không coi ngày mà chỉ chọn hai ngày trong tháng là mồng một và 16 âm lịch...

Bà Lê Thị Kiềm, còn được gọi là cô Ba Kiềm, hậu duệ của ông Trần bảo, theo triết lý của ông Trần, "khi chết mọi người đều bình đẳng như nhau" nên áo quan được dùng chung cho mọi người. Khi nhà ai có tang thì chỉ việc đến thỉnh áo quan về khâm liệm. Lúc tới mộ, người đã khuất được quấn vào chiếu chôn xuống đất, còn áo quan thì đưa về lại Nhà Lớn (là một quần thể kiến trúc khép kín với nhiều công trình như nhà thờ, trường học, chợ, kho chứa thóc, nhà bếp…do ông Trần và các tín đồ xây dựng từ 1910 đến 1929 - PV).

Điều đặc biệt nữa, là nhà nghèo cũng như nhà giàu, người già cũng như người trẻ, khi chết đều không có kèn trống, không tụng kinh, ít tiếng khóc và gia đình không nhận phong bao phúng điếu. Việc an táng, hạ huyệt không coi ngày giờ kiết hung,  không có cảnh rải vàng mã, cũng không có chuyện phải giết heo mổ gà, ăn uống linh đình. Người đến chia buồn với gia đình thân chủ thường xách theo bánh trái, chè xôi góp sức theo tinh thần việc đại sự của nhà hàng xóm cũng là việc riêng của gia đình mình.

Đưa đám không dùng xe tang, thi hài người chết được khiêng bằng dây tới nghĩa địa, có thể là nơi quy định của xã hoặc một khu rẫy nào đó của gia đình.

 

Những cụ ông, cụ bà ở Nhà Lớn Long Sơn.

Nhà Lớn là khu vực nhà thờ của Đạo Ông Trần được tập trung trong một quần thể kiến trúc cũ, mới xen lẫn. Những ngôi nhà bên trong ngôi Nhà Lớn đa số đều được xây dựng ngót một trăm năm nay, bằng gỗ, vách ván, cột gỗ, gác gỗ... Có khu điện thờ chính, phụ, khu bếp, nhà ở, có Lầu Tiên, Lầu Phật... Những vật dụng bên trong khu nhà cũng thế, bếp đun bằng củi, bàn ghế gỗ, thúng mủng cũ kỹ...

Trong những ngày cuối năm nhộn nhịp không khí đón xuân, Nhà Lớn Long Sơn lại trở thành nơi xin chữ đầu năm. Các bô lão mặc áo the đen, ngồi trên vuông chiếu viết đối liễn bằng nét chữ mực nho đen nhánh trên nền giấy hồng điều đã truyền từ đời này sang đời khác.

Cô Ba Kiềm niềm nở hẹn du khách đến Nhà Lớn Long Sơn vào ngày 21 tháng Chạp sẽ được chứng kiến cảnh viết liễn Tết ở nơi này. Đến ngày đó, các cụ tự tụ họp về để viết liễn. Hình ảnh những ông già mặc áo the đen, đầu đội khăn vấn, ngồi trên chiếc chiếu, tay miệt mài viết liễn là nét đẹp được lưu truyền từ nhiều đời nay tại xã đảo. Những câu viết trên liễn ngày Tết ở Nhà Lớn thường có nội dung giáo dục, mang đậm truyền thống tốt đẹp của tổ tiên: Nhân Nghĩa Lễ Trí Tín.

 

Viết liễn đón Xuân ở Nhà Lớn Long Sơn.

"Người dân xã đảo tự hào vì vẫn giữ được nét văn hóa truyền thống này. Giờ không chỉ có các cụ mà trẻ con theo học chữ Nho, đến ngày này cũng mặc áo dài đen viết liễn với các cụ"- cô Ba Kiềm cho biết.

Cô Ba Kiềm còn cho biết, ngày Tết, Nhà Lớn Long Sơn kỉnh (cúng) 3 ngày: mồng Một, mồng Ba và mồng Bảy. Làm lễ kỉnh là 8 vị kỳ lão được bầu ra để  kỉnh "Ông". Các dì thì áo bà ba, quần đen ngồi quây quần lo chuyện bếp núc, chè xôi để đãi người dân tụ họp về Nhà Lớn. "Con cháu Nhà Lớn dù đi đâu làm ăn, xa xôi đến mấy thì ngày lễ Tết đều về. Kỉnh "Ông" không cần mâm cao cỗ đầy, cao lương mỹ vị vì theo lời "Ông" dạy, nhà ăn sao thì kỉnh vậy nên ngày Tết nhưng trên mâm cỗ chỉ có món canh dừa, trái su xào, củ sắn cuốn bì, chuối ghém, xôi chè và bánh quy.

Mỗi độ xuân về, ban điều hành Nhà Lớn Long Sơn còn chuẩn bị chương trình "Cây mùa xuân" với những phần quà là sách vở, tặng cho những em học sinh hiếu học và gạo cho những hộ nghèo trong xã...

Rời xã đảo, hình ảnh những cụ ông bắt đầu trồng hoa, các dì vót giang để gói bánh tét khiến người người cảm nhận không khí Tết đã len lỏi khắp vùng đất "lạ" này...

 

Huyền Trang