Nơi duy nhất tôn vinh trẻ chăn trâu

Và làng Phong Lệ lại có thêm một cái nhất: Nơi duy nhất tại ở Việt Nam tôn vinh trẻ chăn trâu.

 

 

Tiếp chúng tôi, ông Ngô Văn Nghĩa (65 tuổi), Bí thư Chi bộ thôn Phong Nam (trước gọi là làng Phong Lệ) rất mừng vì gần đến năm Sửu được đón nhà báo về tìm hiểu phong tục, truyền thống của làng. Ông Nghĩa khoe: “Năm vừa rồi, được sự giúp đỡ các cấp khôi phục lại Lễ hội Mục đồng khiến bà con cứ lâng lâng, vui đến lạ khi được tìm lại và trở về ký ức thủa trước”. Theo sử liệu, Phong Lệ trước đây là một làng rộng lớn được các bậc tiền nhân khai phá đặt tên là làng Đà Ly. Đến thời vua Thiệu Trị năm thứ I đổi tên Đà Ly xã thành làng Phong Lệ.

 

 

Đến nay, các sử liệu không xác định rõ lễ hội có từ bao giờ nhưng chỉ tồn tại đến năm 1936 thì bị đình lại vì nhiều lý do. Đến năm 2007, lễ hội độc đáo này mới bắt đầu được khôi phục lại. Lễ hội Mục đồng có khá nhiều hoạt động nghi lễ và vui chơi nhưng trong đó phần lễ “Rước Mục đồng” là quan trọng nhất.

 

Trong phần này, trẻ chăn trâu được tôn vinh. “Chẳng có một đứa trẻ chăn trâu nào ở Phong Lệ lại không háo hức khi cái ngày trọng đại, chúng được “ăn trên ngồi trốc” ở chiếu việc đình làng. Đứa nào đứa nấy bỗng dưng thấy mình quan trọng lắm, chẳng thua các chức việc đình đám trong làng. Mà đúng thế thật. Mấy đứa khỏe mạnh nhất trong đám mục đồng được làng cắt đặt chức “Trùm Chỉ”, “Trùm Phụ” để đứng ra sắp đặt trật tự trong khi cúng đình và đi rước Thần Nông về. Đám mục đồng còn lại, y như người lớn khăn đóng áo dài cầm cờ phướn đi trong đám rước. Bởi là đồ đi mượn nên đứa thì áo dài lượt thượt quét đất, quần ống thấp ống cao rộng thùng thình, đứa thì cả quần lẫn áo ngắn cũn ngắn cỡn lòi u, lòi bắp, sần sùi đen nhẻm. Chỉ giống nhau ở mỗi cái cười lúc nào cũng... toe toét”-  cụ Viêm nhớ lại. 

 

Đền Thần Nông rêu phong theo thời gian.

 

Ông Võ Văn Hòe, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian xứ Quảng, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian TP Đà Nẵng cho biết, làng Phong Lệ với Lễ rước Mục đồng là nơi duy nhất ở Việt Nam tôn vinh trẻ chăn trâu. Huyền tích về Lễ hội mục đồng như sau: “Tương truyền rằng ngày xưa có một cụ già tóc bạc, râu trắng dài như một tiên ông. Cụ đặc biệt gần gũi, yêu mến trẻ em chăn trâu và thường được trẻ em chăn trâu săn sóc, nâng niu kính trọng như người thân thích. Về sau, tuổi già sức yếu, ông cụ chết tại một gò đất mà sau đó trẻ chăn trâu gọi là cồn Thần. Mặc dầu cụ mất nhưng hằng ngày trẻ em chăn trâu thường đến gò đất chăm sóc mộ cụ. Trẻ nào có trâu đi lạc, đến mộ nhờ cụ, khấn vái cụ vài lần, sau đó trâu sẽ trở về, khỏi phải đi tìm. Lâu dần, trên gò có một ngôi mộ gọi là mộ Thần Nông.

 

Về quá trình xuất hiện Thần Nông cũng có tích kể rằng: “Ngày xưa có vị Thần Nông giáng xuống gò, tay cầm cờ, thường hay dạo chơi với trẻ em chăn trâu khắp đồng. Dân làng truyền nhau gò rất thiêng, ai qua đấy nếu quở, về nhà sinh bệnh mà chết, phải có lễ khấn mới qua khỏi. Người nào ngồi lên mộ thần là bị dính vào mộ không sao có thể gỡ được, cũng phải làm lễ xin mới được tha. Có người còn cho rằng hiện tượng trên chỉ xảy ra với người làng khác đến, còn với người làng Phong Lệ thì không, đặc biệt là trẻ em chăn trâu thì không việc gì”.

 

Hoạt động của Lễ Rước mục đồng và "Hát mục đồng".

 

 

Cụ Ngô Viêm (SN 1923), một trong số rất ít người còn sống được tham gia Lễ Rước Mục đồng vào năm 1936 cho biết, trước đây lễ hội được tổ chức 3 năm một lần  vào ngày 4/4 âm lịch, kéo dài trong 3 ngày 3 đêm.

 

Khoảng canh một, cả làng Phong Lệ đã có mặt ở đình Thần Nông. Ai cũng cố tỏ ra tất bật, lăng xăng dù chẳng có việc gì để động tay động chân. Khi cỗ kiệu hai đòn khiêng giăng hoa, kết trái được đặt ngay ngắn trước điện thờ, ba hồi chiêng trống dõng dạc vang lên -  tất cả im phăng phắc. Vị Trùm Mục tóc bạc trắng lom khom thành kính trước điện thờ lâm râm khấn vái.

 

 

Sau lưng ông là bốn mục đồng áo dài khăn đóng giữ phần khiêng kiệu nghền nghệt, trang nghiêm đứng trình diện. Vị Trùm Mục khấn xong, cúi rạp xuống chiếu lạy ba lạy cuối cùng rồi lui ra nhường chỗ cho Trùm Chỉ, Trùm Phụ và đám mục đồng khiêng kiệu xì xụp lô nhô trong khói hương nghi ngút trước bài vị của thần. Lại ba hồi chiêng trống nữa vang lên, Trùm Mục cung kính thỉnh bài vị Thần Nông nâng ngang mày rồi quỳ xuống đặt vào trong kiệu. Trùm Chỉ, Trùm Phụ đi khắp lượt hò hét sửa soạn hàng lối và cờ xí.

 

Xong mục đấy, chiêng trống lại gióng giã vang lên. Tất cả mục đồng hướng vào trong  điện đồng loạt chắp tay xá ba cái. Rồi đám rước dài lượt thượt, dăng dăng cờ xí khởi hành. Đi đầu đám rước là đám mục đồng cầm đuốc và vác lễ kỳ của làng, ở giữa là kiệu thần, kế đến là chiêng trống, phường bát âm, cờ xí của mọi nhà trong làng nhằm cồn Thần. Khi ấy, sao trên trời vẫn chưa chịu tắt. Tảng đá trắng giữa cồn nơi mà Thần sẽ giáng xuống được trải một chiếc chiếu hoa còn thơm mùi cói và phẩm nhuộm. Trong vô số ngọn đuốc chập chờn và đám đông thành kính, tảng đá trắng vô tri thường ngày bỗng trở nên huyền bí, linh thiêng.

 

Ông Nghĩa bên bàn thờ Thần Nông.

 Kiệu Thần hạ xuống, Trùm Mục quỳ trên chiếu hoa, ngửa mặt lên trời lầm rầm khấn giữa hai hàng đuốc chập chờn hư ảo. Sau một hồi lâu khấn vái, Trùm Mục tung hai đồng tiền cho rơi xuống cái đĩa con trước mặt: Một đồng sấp, một đồng ngửa. Với vẻ mặt hân hoan, ông hô to:

 

 

Một hồi sênh nổi lên, tiếp đó là ba hồi chiêng trống. Rồi, trống cơm, phường bát âm cử tấu những âm điệu rộn rã chào mừng. Gõ ba tiếng sênh làm hiệu, Trùm Mục dõng dạc xướng:

 

- Hô chúng mục đồng Phong Lệ ta! Xin cho tốt lúa tốt gieo, vũ thuận phong điều! Đồng reo một tiếng ớ ớ ớ...ớ!

 

Tiếng ớ kéo dài của Trùm Mục vừa dứt, đám mục đồng cùng reo to:

 

- Giả... hạ… ạ… ạ... ạ! Giả hạ… ạ… ạ…!

 

Tiếng reo lại tiếp tục vang xa. Đoàn mục đồng vừa reo vừa cầm cờ nối đuôi nhau theo vị Trùm Mục chạy tới chạy lui, quanh đi lộn lại quanh tảng đá trắng giữa cồn Thần. Đoàn mục đồng chạy đến đâu, đám đông kính cẩn dạt ra đến đấy. Cờ lớn, cờ nhỏ của gia nông và con cháu Phong Lệ đi xa làm ăn khấm khá trong tay đám mục đồng cứ phất phơ lồng lộng. Ai cũng muốn cây cờ của mình phải to nhất, cao nhất.

 

Cụ Ngô Viêm, một trong số ít người sót lại trong lần dự lễ hội Rước mục đồng năm 1936.

 

Trời hưng hửng sáng, đám rước về đến đình làng. Sân đình đông kín người. Đây đó có người lễ mễ khăn đóng áo dài đội lễ vật đến. Đám mục đồng, đứa nào đứa nấy đều như thấy được cái giá trị của mình nên chúng  nghiêm túc và trang trọng lắm. Lễ bái xong xuôi, Trùm Chỉ, Trùm Phụ -  hai đứa trẻ chăn trâu -  cùng thì thụp cáo lạy trước linh vị thần mục, chấm dứt công việc quan trọng của chúng trong lễ rước.

 

Theo cụ Ngô Viêm, xứ Quảng Nam là vùng nông nghiệp nên sinh hoạt liên quan đến nghề nông được xem trọng. Lễ rước Mục đồng ở làng Phong Lệ ngày trước là một trong những hình thức coi trọng nghề nông. Thông qua lễ rước Thần Nông, giá trị người nông dân được nâng cao cùng với giá trị lao động và sản phẩm của họ làm ra.