Ống tre, sợi tơ kết duyên vợ chồng

Hát ống - hát ví được xem là xuất phát từ nguồn vui trong lao động sản xuất nông nghiệp.

Canh hát kéo dài cả tuần trăng

Nằm ở phía đông của huyện Tân Yên và được xem là một xã miền núi thuần nông, bao năm qua, Liên Chung vẫn đậm đặc những nét quê vốn có. Toàn xã có 10 thôn với 1.720 hộ và 7.240 nhân khẩu (số liệu thống kê năm 2011) trong đó 20% là dân tộc ít người. Xã Liên Chung lại có rất nhiều di tích lịch sử - văn hoá như: Khu danh thắng núi Dành, khu di tích lịch sử Đình Vường, Chùa Cống Phường... Đặc biệt là đặc sản sâm nam núi Dành.

Thôn Hậu là thôn cuối cùng của xã. Đây là thôn mang nhiều đặc trưng nhất của nông thôn Bắc Bộ với đình Ao Vường cổ kính, giếng nước bạc màu thời gian và những lũy tre làng bám dọc đường đi... Người dân ở vùng đất này dù đời sống còn rất nhiều khó khăn nhưng lúc nào cũng lạc quan yêu đời. Có lẽ vì thế mà chỉ duy nhất ở vùng đất này mới sản sinh ra một loại hình văn hóa dân gian hết sức đặc sắc đó là hát ống - hát ví.

Ông Ngô Xuân Nguyên - Chủ nhiệm CLB hát ống - hát ví Liên Chung cho biết, hát ống - hát ví vốn xuất phát từ nguồn vui trong lao động sản xuất nông nghiệp. Thời phong kiến, người dân Liên Chung thường tổ chức các canh hát bên những gốc đa Nhã Nam đầu làng hoặc giữa sân đình. Những canh hát này có thể kéo dài tới cả ngày trời, có khi cả tuần trăng. Các tay thợ cày, thợ cấy, thợ nề, thợ mộc... có thể tạm dừng việc cả tuần liền để theo đến cùng các canh hát cho tới khi nào tàn canh mới thôi. Trong cuộc khởi nghĩa Yên Thế ở thời kỳ hòa hoãn lần thứ hai (1897-1909) ở Phồn Xương đã diễn ra nhiều cuộc thi hát ống - hát ví được khá đông người tham gia. Có tích còn kể lại, ông Cả Trọng (con trai cả của Đề Thám) rất mê hát ống - hát ví và ông được xem là người hát hay nhất nghĩa quân "đất hùm thiêng". Cũng nhờ lòng yêu nghệ thuật như thế mà hát ống - hát ví đã dần phát triển với nhiều loại hình như hát họa, hát đố, hát giao duyên, hát giã bạn... mà người dân địa phương gọi bằng những cái tên dân dã như: Hát cày, hát cấy, hát vơ cỏ...

"Hát ví thực chất là một hình thức hát đối đáp, giao duyên, kết bạn... Điểm độc đáo, khác biệt của hát ví so với hát quan họ hay một số loại hình nghệ thuật khác là nhịp điệu có thể thay đổi một cách linh hoạt với nội dung ngẫu hứng. Nghĩa là người hát có thể ngẫu hứng sáng tác lời hát ngay trong lúc lao động, nghỉ ngơi và có thể hát với nhau bất kỳ lúc nào. Đó là lý do khiến lời của những câu hát ví giản đơn mà gần gũi. Khi hát với nhau,  người nghe lẫn người hát có thể nhanh quên đi những nhọc nhằn, vất vả trong lao động hoặc đời sống vật chất. Đời sống sản xuất và sinh hoạt thường nhật của người dân Liên Chung vì thế mà cứ gắn liền với hát ví như một lẽ tự nhiên, không thể tách rời" - ông Nguyên nói.

Tái hiện lại một canh hát ống ở đình làng thôn Hậu.

Báu vật của người xưa

Hai chiếc ống tre được xem như một chiếc micro trong hát ống được làm từ loại tre ngà, có đường kính từ 7-10cm, dài chừng 15-20cm thông hai đầu, một đầu được bịt bằng da ếch. Kết nối giữa hai chiếc micro đặc biệt này là một sợi dây tơ tằm mỏng. Sợi dây tơ tằm này buộc vào hai chiếc kim khâu và đặt vào lòng ống tre. Tùy thuộc vào cự ly hát mà sợi dây dài hay ngắn, thường là từ 60 đến 70 sải tay. Khi hát, âm thanh làm các màng da ếch rung lên, tín hiệu âm thanh truyền qua sợi dây tới đầu ống bên kia, người nghe dù đứng xa cả chục mét vẫn nghe rõ tựa như phát ra từ loa nhỏ.

Thông qua loại nhạc cụ đặc biệt này, các chàng trai cô gái có cơ hội trò chuyện tỏ bày tình cảm, tâm tình cùng nhau, thể hiện cả những điều mà bình thường khi gặp mặt nhau rất khó diễn tả.

Lời ca của hát ống - hát ví phần nhiều được làm theo thể lục bát, vần vè rất rõ nên người hát dễ thuộc dễ nhớ. Trong hát ống - hát ví, có khi phái này có thể hát những câu bông đùa, trêu chọc nhau, gây cho phái kia sự bực tức nhưng không ghét bỏ, không giận hờn. Phái nào bị trêu chọc thì cố gắng suy nghĩ, tìm ra câu hát đáp lại cho thỏa đáng: "Tưởng rằng áo trắng là tiên/Thì ra áo trắng thiếu tiền mua nâu. Vội về xin chịu một câu/Nâu, nâu sẽ có một nâu trả lời...". Lời giã bạn trong hát ống - hát ví da diết, nhớ nhung: "Bây giờ bóng đã xế tà/Chàng gần ở lại, nhà xa em về...".

Độc đáo và đẹp đẽ là vậy nhưng vào môn nghệ thuật đã từng vắng bóng ở Bắc Giang từ những năm 70 - 80 của thế kỷ trước. Thế nên, ngoài người dân Liên Chung thì hát ống - hát ví còn khá xa lạ với nhiều người, đặc biệt là giới trẻ Bắc Giang. Ở Liên Chung hiện nay, lứa tuổi 75 - 80 còn rất nhiều người thuộc nhiều làn điệu cũng như bài ca của hát ống - hát ví. Đây cũng chính là những hạt nhân văn nghệ làm “tái sinh" lại môn nghệ thuật này.

"Một số cụ như cụ Thâm, cụ Bơ, cụ Soạn. Lớp sau có các nghệ nhân như: ông Đài, bà Lai. Kế tiếp những người có giọng hát hay và có công truyền dạy như: bà Khéo, bà Bính, ông Sang. Thế hệ trẻ hiện nay có các cháu như: cháu Tân, Xuân, Nga đều là hạt nhân của phong trào. Được huyện, cơ quan chức năng quan tâm, phong trào luyện tập hát ống - hát ví ở đây có cơ hội phát triển tốt. Chúng tôi coi đây như là báu vật của địa phương nên có trách nhiệm phải giữ gìn" - ông Nguyễn Văn Đài (72 tuổi), người đã có công sưu tầm hát ống - hát ví cho biết.

Để bảo tồn, khôi phục và duy trì hát ống - hát ví, tháng 4/2012, CLB hát ống xã Liên Chung được thành lập với 31 hội viên. Qua gần 6 tháng thành lập, đi vào hoạt động, các hội viên CLB đã tập hợp, sưu tầm được hàng trăm lời từ chính những nghệ nhân trong xã.

Hà Tùng Long - Hồng Hạnh