Phế tích trên vùng đất thiêng
GiadinhNet - Văn miếu Vinh dường như ngày càng nhỏ bé, khuất dần vào thời gian...
Trong âm thanh gầm gào của các loại động cơ từ xí nghiệp in Nghệ An, ẩn mình sau hai dãy nhà tầng đồ sộ, Văn miếu Vinh dường như ngày càng nhỏ bé, khuất dần vào thời gian...
Lẫy lừng Văn miếu xưa…
|
Cùng với bức đại tự "văn tại tư", bức trướng “Vạn thánh linh từ”, một số bài vị và chuông đồng là những hiện vật vô cùng quí giá của Văn miếu Vinh hiện vẫn còn được lưu giữ tại Đền phường Hồng Sơn. (Phường Cửa Nam). Chuông đồng có trọng lượng rất lớn khoảng 522 cân , cao 1,5m. Phần quai chuông cao, được tạo dáng 2 con rồng miệng ngậm ngọc, đuôi vươn cao chụm vào nhau một cách mềm mại. Thân chuông cao, trên cùng có đúc dòng chữ " Văn miếu chung trấn Nghệ An", phía dưới là bài văn ghi về việc đúc chuông bằng 12 dòng chữ hán. Người dân Nghệ An đang hy vọng mong chờ dự án phục hồi và tôn tạo Văn miếu Vinh được thực hiện sớm, để chuyển những hiện vật duy nhất còn lại của văn miếu về đúng nơi trang trọng và đúng ý nghĩa. |
Bao nhiều năm đã trôi qua, nhưng khi nhắc tới Văn miếu Vinh, cụ Nguyễn Văn Ban (80 tuổi) ở khối 10 phường Hồng Sơn, thành phố Vinh, vẫn còn nhớ và phác họa lại hình dáng của văn miếu xưa.
"Văn miếu ngày đó nguy nga, khang trang lắm. Có nhà Thượng điện, Hạ điện. Hai bên có nhà tả vu với hữu vu. Xung quanh là hồ cá, giếng thiên tĩnh, vườn cây cảnh và rừng cây". Cụ bảo, hồi đó cứ hàng tháng vào ngày rằm, các môn sinh trong vùng ăn mặc chỉnh tề đến để nghe giảng sách, bình văn. Sau một hồi 3 tiếng trống, một người có giọng tốt lên nhận bài văn được các thầy duyệt sơ khảo, được quan Đốc học phúc khảo mới được đưa ra bình văn. Người đọc, tay cầm bút, tay cầm quyển với giọng vừa trong, vừa rõ, gãy gọn, đọc hết đoạn nọ đến đoạn kia, lúc bổng, lúc trầm. Người dự nghe ghi chép những câu, đoạn hay hoặc dở để góp ý kiến, các kỳ bình văn thu hút rất nhiều người.
Cụ Ban cũng cho biết, chính hình ảnh này đã tạo cảm hứng cho họa sỹ người Nghệ, Lê Văn Miến (1874 - 1943) từng làm Thế tửu Quốc tử giám Huế vẽ lên bức tranh "Bình văn" sống động nhằm thức tỉnh và động viên tinh thần hiếu học, yêu nước của thanh niên Nghệ An lúc bấy giờ. (Bình văn là bức tranh sơn dầu nổi tiếng đầu tiên của hội họa Việt Nam hiện đại, hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng mỹ thuật Việt Nam - P.V).
Theo sử sách ghi chép lại, Văn Miếu Vinh ra đời vào khoảng những năm đầu thế kỷ XIX. Văn miếu là điểm sinh hoạt văn hóa truyền thống, nơi hội tụ các văn sỹ, nho sỹ, các tao nhân mặc khách thành Vinh xưa và các vùng phụ cận. Hội Tư văn tỉnh Nghệ An ra đời từ đây. Sau này, nơi đây còn ra đời tổ chức "Hoan Châu học chính"- một chi nhánh của "Đông kinh nghĩa thục" vào những năm đầu thế kỉ XX. Tổ chức này do các nhà nho, văn thân tiến bộ sáng lập đã khơi dậy được truyền thống hiếu học, yêu nước, góp phần cổ vũ cho cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp, giành độc lập cho Tổ quốc. Bên cạnh giá trị lịch sử và văn hóa, Văn miếu Vinh còn mang giá trị giáo dục to lớn, biểu tượng cho tinh thần và truyền thống hiếu học của người dân xứ Nghệ. Từ khi có Văn miếu Vinh, phong trào hiếu học ở Nghệ An ngày càng phát triển, đạt đến mức trường thi hương xứ Nghệ trở thành một trung tâm Khoa bảng rực rỡ nhất trong bảy trung tâm thi hương của đất nước.
Chỉ tính riêng triều Nguyễn, xứ Nghệ đã cung cấp cho đất nước hàng ngàn vị cử nhân và hàng trăm vị đại khoa (Tiến sĩ, Phó bảng), trong đó có nhiều nhiều vị đại khoa nổi tiếng. Ghi nhận và tôn vinh thành quả mà các đại khoa đã đạt được đều được khắc tên trân trọng trên bia đá như Phan Đình Phùng, Nguyễn Xuân Ôn, Phan Bội Châu, Nguyễn Sinh Sắc, Đặng Nguyên Cẩn, Đặng Thúc Hứa.... Văn miếu Vinh còn là nơi ghi dấu tên tuổi những thầy giáo tài năng mẫu mực như thầy giáo Nguyễn Thúc Tự, Vương Thúc Oánh, góp phần đào tạo nên những lớp học trò "khả úy". Trong số những hậu sinh khả úy ấy có học trò Nguyễn Sinh Cung, sau này là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc.
 |
|
Phế tích duy nhất còn lại trên đất thiêng chỉ là tòa nhà Đại bái. |
 |
|
Cụ Ban lâng lâng khi kể về Văn Miếu Vinh. |
 |
|
Những viên ngói thời Nguyễn xếp đống dưới gốc xoan già. |
 |
|
Cổng Văn miếu xưa nay ken cỏ dại. |
Xót xa phế tích nay
Trải qua nhiều thời gian, biến cố thay đổi của thiên nhiên khắc nghiệt, nay chỉ còn một Văn miếu hoang tàn, vài ba di chứng sót lại. Những viên ngói thời Nguyễn xếp đống dưới gốc xoan già, đôi tảng đá ong nằm vất vưởng trong cỏ dại và bộ xà, cột, rui, mè thì làm khung nhà kho Xí nghiệp in.
Di tích nay chỉ còn lại tòa Đại bái gồm 5 gian, 9 cột gỗ lim, mái trải rui bản lợp ngói mũi hài. Hiện các hoa văn trên đầu cốn, hòn cốn và kết cấu các vì kèo của bộ khung đều được biến thiên theo mẫu hoa văn và các vì kèo ở Huế.
Theo lời kể của nhiều người dân ở phường Hồng Sơn thì Văn Miếu Vinh bắt đầu rơi vào cảnh hoang phế khoảng thời gian năm 1946. Những tượng đồng rất đẹp đều bị mất cắp. Một số cột nhà loại nhỏ bị người dân đem về làm cột xây rơm. Còn hai bia đá khắc tên các đại khoa không hiểu vì sao lại dạt về làm mố cầu Hưng Bình (thuộc phường Hưng Bình, thành phố Vinh). Một số hiện vật quý khác như: Chuông đồng, bức đại tự "văn tại tư" (tạm dịch: Nhân văn là ở đây), một số bài vị và bức trướng “Vạn thánh linh từ" nay vẫn còn lưu giữ tại Đền phường Hồng Sơn (Phường Cửa Nam).
 |
|
Chuông đồng, bức đại tự, bức trướng và một số bài vị vẫn còn
được lưu giữ tại Đền Hồng Sơn. |
 |
|
Đầu rồng trên quai chuông |
Ông Nguyễn Quang Toàn, Phó giám đốc Công ty in không ngần ngại trả lời khi chúng tôi hỏi chuyện về khu Văn Miếu Vinh. "Trước năm 1960 thì Xí nghiệp in đã tọa lạc trên diện tích 7.000 m2 của Văn miếu này. Tôi cũng chỉ nghe nói trước kia Văn miếu Vinh tỏa rộng ra cả phía đông, phía tây nữa nhưng do ngày trước không ai chỉ mốc giới Văn miếu Vinh nên diện tích dần bị thu hẹp do người ta đến ở rồi lấn chiếm”, ông Toàn bộc bạch. “Năm 2006 khi qui hoạch chuyển sang mô hình Công ty cổ phần in, anh Nguyễn Đình Quý, nguyên Giám đốc đã đích thân làm lễ rồi mới quyết định xây bao lại khu nhà đại bái làm kho và anh Quý cũng không quên lập một bàn thờ ngay cạnh khu vực kho và khu mộ (tương truyền đây là mộ tổ ông thánh nào đó của Văn miếu- P.V) gần đó để anh em cơ quan hương khói ngày rằm, mồng một”, ông Toàn cho biết.
Trước bức xúc của dư luận, năm 1999 Sở VHTT đã có kế hoạch xin phục hồi di tích, nhưng khi hồ sơ làm xong không hiểu vì sao lại phải đóng gói lưu tại Bảo tàng tổng hợp. Liên quan đến Đề án phục hồi tôn tạo Văn miếu Vinh nên hơn 10 năm qua, không biết bao nhiêu tờ trình của đơn vị này kiến nghị gửi lên cơ quan cấp trên nhưng nhưng vẫn chưa có hồi âm. Cũng như ông Toàn, người dân xứ Nghệ đang mong chờ Văn miếu Vinh sớm được phục hồi, tôn tạo để nhân dân có một địa chỉ văn hóa mà chiêm bái.
Kính cẩn trước tòa Đại bái một lần nữa, tôi cùng đồng nghiệp rời xa chốn liêng thiêng mà không khỏi chạnh lòng bâng khuâng khi nghĩ tới đất Nghệ đã từng có một Văn miếu sừng sững nguy nga. Mong rằng, Văn miếu Vinh sớm được phục hồi, tôn tạo để nối tiếp truyền thống hiếu học trên đất Nghệ.
|
Văn miếu Vinh ở địa phận xã Yên Dũng, phía đông tỉnh thành, phía tây là đền Khải Thánh. Có diện tích rộng, bằng phẳng, tới 22.000m2. Với vị trí lấy đường tiếp nối đường thiên lý Bắc Nam mà tổ tiên vạch mở từ ngàn xưa làm chỗ đứng thì ta thấy bên phải là Võ Miếu, bên trái là Văn Miếu: Văn tả, Võ hữu, cùng với Cửa Tiền nhìn ra bến sông Vĩnh và hướng về Nam, phía xa trước mặt là Lam Thành- lỵ sở cũ của trấn Nghệ An, như thế là cân đối cả về vị trí thờ tự và thuận cả về thuật phong thủy. Văn miếu Vinh được bố trí có 3 cửa tam quan đều hướng về phía Nam (phía kinh đô triều Nguyễn). Trên cửa chính môn có tầng lầu đề bốn chữ " Vạn thánh linh từ". Hai bên cửa có đôi câu đối ánh màu sơn son thiếp vàng, toát lên niềm tự hào của dân Nghệ về đạo học: " Nhật nguyệt trung thiên minh thánh đạo. Giang sơn đại địa tích Nhân văn"- (Đạo thánh sáng ngời như mặt trời, mặt trăng trong vũ trụ, Nhân văn được bồi tụ là do ở sông núi nơi đất này). Phía trên là hạ điện. Giữa là thương điện. Hai bên có nhà tả vu với hữu vu. Sân lộ thiên ở giữa bốn ngôi nhà thâm nghiêm, tĩnh mịch. Xung quanh là hồ cá, giếng thiên tĩnh, vườn cây cảnh và rừng cây.
(Sách Đại Nam Nhất Thống Chí ghi) |
Hồ Hà