Quốc hội phải “làm căng” hơn nữa về chi tiêu công

Điều này có thể hạn chế được nhiều nếu như các cơ quan dân cử như Quốc hội, HĐND các địa phương thực hiện vai trò giám sát một cách hiệu quả hơn. Ông Nghĩa nhấn mạnh:

Trong kỳ họp tới đây, Quốc hội nên điều trần kỹ vấn đề chi tiêu công nói chung và đầu tư công trong thời gian qua. Lạm phát tăng cao trong thời gian qua đã cho chúng ta thấy những trục trặc trong thể chế và điều hành khi hội nhập sâu vào kinh tế thị trường của thế giới. Cần nhìn rõ những điểm yếu này thì mới “bốc đúng thuốc” cho lạm phát. Không chỉ cho lần này mà rút kinh nghiệm cho việc điều hành, quản lý kinh tế sau này.

Giám sát chặt chẽ vốn “đổ” vào các doanh nghiệp nhà nước

Vấn đề đang được đặt ra là một lượng tiền lớn đang được rót vào “các con hổ kinh tế” (tập đoàn kinh tế) và lượng tiền đó được quản trị ra sao, thưa ông?

PGS - TS Phạm Duy Nghĩa

- Ta thấy nổi lên một khoản tiền lớn từ ngân sách và một lượng tiền nữa được đổ vào các tập đoàn này là từ các khoản đi vay. Một lượng tiền rất lớn khác là do những đặc quyền của họ, như việc độc quyền khai thác một lĩnh vực như than, điện mà có. Nếu đấu thầu công khai, Nhà nước sẽ thu được những khoản tiền lớn đó, nhưng do độc quyền nên các doanh nghiệp này được hưởng lợi từ sự độc quyền. Câu chuyện phải tranh luận hiện nay là giám sát chi tiêu công nhằm ngăn chặn, hoặc dừng lại những dự án chưa cần.

Theo tôi, Quốc hội cũng có trách nhiệm, bởi những dự án lớn đều thông qua Quốc hội và đây là cơ quan dân cử cao nhất có trách nhiệm giám sát các hoạt động của Chính phủ. Kỳ họp tháng 5 tới đây, nếu Quốc hội không có ý kiến đáng kể trong việc giám sát chi tiêu công thì Quốc hội còn nợ nhân dân, vì nhân dân bỏ phiếu cho các đại biểu để đại diện cho mình.

Như vậy, giám sát chi tiêu công của Chính phủ được giám sát trước hết bởi Quốc hội. Giám sát công có thể thực hiện được nếu hệ thống kiểm toán nhà nước và các công cụ minh bạch được thực hiện như báo cáo, kiểm toán, phân bổ nguồn vốn các tập đoàn phải rõ ràng. Phải làm cho ngân sách phản ánh đúng bức tranh thực sự của nền kinh tế nước ta hiện nay, vì nhiều khoản nếu không “hiện kim” lên thì bức tranh ngân sách không đầy đủ.

Muốn vậy, chúng ta phải cung cấp cho Quốc hội những công cụ để nắm thông tin đầy đủ, để Quốc hội phân tích, thảo luận và tham vấn các giai tầng khác nhau, qua đó mới kiểm tra được. Quốc hội phải được điều trần về tính hiệu quả của các dự án và có công cụ để điều chỉnh những vấn đề mà Quốc hội thấy cần phải có ý kiến.

Tách bạch giữa xây dựng chính sách và kinh doanh

Hiện nay, người tiêu tiền lớn nhất nước ta là các tập đoàn kinh tế (với nhiều dự án công). Vấn đề đặt ra là giám sát các tập đoàn này như thế nào?

- Chúng ta thiết lập tổng công ty đầu tư và kinh doanh vốn Nhà nước với ý định tách phần quản trị kinh doanh khỏi phần điều hành hành chính cứng nhắc. Bởi các bộ, ngành hiện nay có vài trăm doanh nghiệp dưới sự quản lý, đầu tư và nhân sự của bộ chủ quản đó. Như vậy, bộ ngành vừa làm chính sách vừa làm kinh doanh là không hợp lý. Yêu cầu số một hiện nay ở Trung ương là tách bạch giữa quản lý công sản và xây dựng chính sách. Tôi cũng đồng tình với quan điểm là thành lập Bộ năng lượng, nếu chức năng cơ bản là “xây dựng chính sách” chứ không tham gia quản lý điện, trực tiếp đi thu tiền điện.

“Nhân công cuộc kiềm chế lạm phát, chúng ta có cơ hội suy xét lại cải cách hiện nay. Lạm phát cũng giúp chúng ta nhìn ra được những hạn chế để các nhà lãnh đạo chỉnh sửa những khiếm khuyết đó”. (TS Phạm Duy Nghĩa)

Tuy nhiên, các địa phương cũng đề nghị được thành lập các doanh nghiệp của mình, như TP HCM kiến nghị thành lập một tổng công ty quản lý vốn của thành phố này. Vậy, sở hữu nhà nước hiện nay phải quan niệm lại với phần sở hữu toàn dân được thể hiện là sở hữu của quốc gia. Thời phong kiến có “đất làng”, “đất tổng” và “đất nhà vua”. Canh tác đất của ai thì trả tô cho người ấy. Vậy thì, nếu tài chính công được rạch ròi, cái gì của địa phương thì địa phương thu, của trung ương thì trung ương thu sẽ đỡ hiện tượng bán đất ồ ạt như hiện nay. Nhiều dự án được duyệt nhanh có một nguyên nhân là địa phương được quyền giữ một phần tiền đất đó, là nguồn thu lớn của ngân sách địa phương. Vậy với các doanh nghiệp lớn cũng phải xem xét lại vấn đề sở hữu quốc gia như ngành điện, than, dầu khí...

Chúng ta cũng cần phân quyền lớn hơn cho địa phương, đồng thời cơ quan dân cử (hội đồng nhân dân) ở đó cũng phải được biết là các doanh nghiệp làm ăn ra sao, đóng thuế bao nhiêu, lấy vốn của nhà nước bao nhiêu, lợi nhuận cty đó làm ra cũng như hậu quả môi trường gây ra thế nào? Nhìn lại những năm qua, chúng ta thấy cơ quan dân cử rất đa dạng nhưng chưa hiệu quả, khi cơ quan này không có thông tin, công cụ và chế tài để giám sát các hoạt động của cơ quan điều hành quản trị.

Cần sự phối hợp hài hoà

Thưa ông, có ý kiến cho rằng hạn chế lớn hiện nay là tính cơ cấu và sự phối hợp giữa các cơ quan hoạch định chính sách còn kém hiệu quả?

- Đây là căn bệnh của chúng ta lâu nay. Vì sự liên kết ngang giữa các cơ quan, cán bộ các ban ngành có vấn đề, bởi lẽ sự bổ nhiệm, cất nhắc là từ bên trên, nên sự phối hợp là không hài hoà. Với các cơ quan hoạch định chính sách kinh tế hiện nay, theo tôi Ngân hàng Nhà nước phải phát triển thành một ngân hàng Trung ương có chức năng thiên về điều tiết tiền tệ. Bộ Kế hoạch & Đầu tư về lâu dài phải giải tán vì Bộ này làm chức năng kế hoạch, nhưng kế hoạch có thể được làm rất tốt bởi kế hoạch công, nếu bộ tài chính lên ngân sách thì kế hoạch đó họ có thể làm. Như vậy chức năng lập kế hoạch có thể nhập vào Bộ Tài chính, những phần khác của Bộ Tài chính có thể tách nhỏ ra như thuế, hải quan, uỷ ban chứng khoán… thành những cơ quan độc lập. Các nước họ đều làm như thế.

Thách thức lớn của chúng ta hiện nay là kiểm soát các “con hổ kinh tế” đang nắm giữ những ngành kinh tế độc quyền?

- Có nhiều lời khuyên cho chuyện này. Có luồng ý kiến sẽ nói đây là sự độc quyền ngăn cản sự cạnh tranh tự do của khu vực kinh tế tư nhân, nên phải tái cơ cấu lại bằng cách giải tán. Cũng có luồng ý kiến khác cho rằng, sự xuất hiện các tập đoàn này sẽ chống đỡ sự thôn tính của tư bản nước ngoài. Chúng ta biết những cái nào giữ độc quyền, cái nào không cần độc quyền. Bản thân tôi không tin là phải cần đến 6 hãng điện thoại di động cạnh tranh, cũng như chúng ta chỉ cần một cty duy nhất cung cấp các loại đường ray xe lửa nhưng có nhiều cty kinh doanh chạy tàu. Tức là một số dịch vụ hạ tầng “trục” nhà nước phải nắm, những thứ khác nhà nước làm không giỏi bằng dân như xuất nhập khẩu gạo, xây dựng... nên để dân chúng làm.

Xin cảm ơn ông!

Sơn Lê (thực hiện)