“Rượu Trời” trên đỉnh Tây Giang

Con đường Hồ Chí Minh đẹp như mơ uốn lượn theo dãy Trường Sơn trùng điệp, hoang dã. Có những đoạn cua gấp khúc, có những đoạn cao ngất trời xanh! Nơi đây núi cao dựng đứng, là nơi gần nhất để... lên trời. Cuối cùng, chúng tôi đến xã Bhalêê, được xem là “thủ phủ của rượu nhà Trời”. Người Cơ Tu vốn có loại rượu Tà vạt nổi tiếng, nhưng rượu Tr’đin còn nổi tiếng hơn!!!

 

Già Ploong Cril đang lấy rượu ở những cây Tr’đin thấp. Ảnh: TG

“Trường Sơn đệ nhất tửu”

Theo sự hướng dẫn của một người Cơ Tu tốt bụng, chúng tôi tìm đến “lâm trại” hẻo lánh của ông Ploong Cril (67 tuổi). Con đường quanh co khúc khuỷu, chênh vênh bên bờ suối, rất khó đi. Bất ngờ, chúng tôi lọt vào một thung lũng xanh rờn với những doi ruộng lúa bậc thang mát mắt. Đặc biệt xung quanh ruộng là một rừng cây Tr’đin (một loại cây giống tựa cây cọ - P.V) đang toả ra mùi men, hương thơm ngọt ngào khiến lũ ong bướm ngập ngừng chếch choáng say...

 

Già Ploong Cril đưa chúng tôi đi xem  những “hũ rượu” trên cây, già cho biết: Từ xa xưa, người Cơ Tu sinh sống trên dãy Trường Sơn hùng vĩ đã biết nấu nhiều loại rượu để uống trong gia đình, dùng trong các cuộc tế lễ, hội hè... Rượu của người Cơ Tu rất ngon, hay được ủ bằng men lá cây rừng làm ngây ngất lòng người. Phổ biến là rượu ngâm, rượu nấu (cất), rượu cần...

 

Vỏ cây abăng trên giàn bếp của nhà Ploong Cril.

Tuy nhiên đặc sản rượu “nhà Trời” trứ danh, được nhiều người tò mò muốn một lần được thưởng thức chính là các loại rượu được lấy trực tiếp từ các loại cây tự nhiên, không qua chế biến, tuyệt đối không có hóa chất... Người Cơ Tu cổ xưa lý giải: Loại rượu tiết ra từ thân cây được gọi là “rượu nhà Trời”, vì nó là của ông Trời (Yàng) ban cho.

Rượu này ngon, bổ, nhưng biệt danh “Trường Sơn đệ nhất tửu” phải là rượu  Tr’đin - vốn được khai thác từ cây cây Tr’đin (còn gọi là cây đủng đỉnh núi).

Để lên men thành rượu, người Cơ Tu có kinh nghiệm lấy cây chuồn, lột vỏ cây, phơi khô, ngâm vào ống đựng nước cây đoát. Dung dịch  tự lên men, khi uống có vị hơi đăng đắng - chát - thơm rồi ngọt nơi đầu lưỡi rất dễ chịu. Rượu Tr’đin vốn thơm ngon, bổ.  Người Cơ Tu Tây Giang giải thích: Tuy họ thường sinh sống ở vùng sơn cước, nơi có nhiều “lam sơn chướng khí”, ăn uống chưa đầy đủ song người Cơ Tu vẫn khoẻ mạnh là nhờ uống “rượu Trời”. Các cụ già người Cơ Tu nhờ uống rượu này mà leo trèo nhanh nhẹn như con sóc rừng; các sơn nữ Cơ Tu nhờ uống nước cốt Tr’đin mà da dẻ mịn màng, tươi sáng, đôi má luôn ửng hồng...

“Công nghệ” lấy rượu nhà Trời

Già Ploong Cril cho biết: Muốn lấy rượu Tr’đin thì phải đục vào thân cây. Bằng con mắt “nhà nghề”, người đi lấy rượu nhìn lên cây sẽ xác định cây đó có trúng thời điểm nhiều nước không? Nếu thấy đọt cây nhú lên gần gang tay thì lúc này là thời điểm lý tưởng nhất.

 

Già Ploong Cril lên giàn Tr’đin để lấy rượu.

Khi đã xác định chính xác, người Cơ Tu làm thang bằng cây lồ ô, rồi kết giàn, leo lên ngồi đục. Bí quyết nhỏ là phải đếm từ ngọn xuống, chừa 4 cuống lá già, đục đối diện với cuống lá già thứ tư. Đục xong, nếu thấy  đọt cây trắng, mềm thì cây đó chắc chắn sẽ cho nhiều nước, ngược lại nếu đọt cứng, có màu vàng thì nước sẽ ít. Đục xong, mỗi ngày dùng dao cắt một lớp mỏng để tạo “vết thương” cho đọt mới nhú lên. Thông thường 3- 6 ngày sẽ có nước trăng trắng, sệt sệt ứa ra. Người ta sẽ làm máng nhỏ, kề sát vào vết cắt để nước cây chảy vào ống lồ ô đã đặt sẵn dưới gốc. Trong ống lồ ô, bỏ thêm một ít vỏ cây apăng để men được thơm hơn! Nếu cho trẻ con và phụ nữ uống thì không bỏ vỏ cây apăng nữa.  

 

Một đợt lấy khoảng 5 - 6 ngày. Trung bình mỗi cây Tr’đin cho ra khoảng 10 – 15 lít/ 1 đợt lấy. Nước cây Tr’đin ngọt lịm, thơm như hương vị đường thốt nốt. “Hũ rượu” này tuy nằm trên cao nhưng vị thơm của nó quyến rũ côn trùng như ong, bướm, chim, sóc, chuột... nên chung quanh ống lồ ô luôn được che, bịt lại bằng lá rừng.

 

Doi ruộng bậc thang dẫn đến khu rừng Tr’đin của già Ploong Cril. Ảnh: TG

Cây Tr’đin 4 năm tuổi. Ảnh: TG

Già Ploong Cril đang chiết rượu.

Già Ploong Cril trong rừng Tr’đin.  Ảnh: TG

“Sâm panh Tr’đin” Trường Sơn...

Già Ploong Cril leo thoăn thoắt lên giàn để chiết rượu tr’ đin tươi xuống mời chúng tôi nếm thử. Một vị thơm, chát nhè nhẹ, tê tê đầu lưỡi như vị sâm banh. Chúng tôi uống rượu Tr’đin ngay dưới tán rừng Tr’đin mát rượi. Già Ploong Cril nói: “Rượu tr’đin để vài tháng không hỏng nhưng phải thay vỏ cây apăng thường xuyên, không múc nhiều lần- Như vậy sẽ để được lâu, uống ngon.Vì là rượu của Yàng ban cho nên người Cơ Tu có tục lệ là khi uống rượu Tr’đin thì không đổ rượu thừa trong chén vào bếp tro nóng, bởi nếu làm như vậy, Yàng sẽ phạt bằng cách làm cho cây Tr’đin ấy sẽ tắt nước hoặc không chảy nước nữa”.

Già Ploong Cril chỉ tay vào khóm Tr’đin mọc bên con suối cho biết: Cây Tr’đin sống thích hợp nơi ẩm ướt, râm mát, nơi gần các khe suối. Người có kinh nghiệm, chọn lấy giống từ cây to, cao. Các hạt dẹt chính là hạt cái. Một cây tr’đin thường ra 4 - 5 buồng trong 4 - 5 năm. Một buồng ra hàng ngàn trái, mỗi trái thường có  1 - 2 hạt. Nên lấy hạt ở buồng thứ nhất, thứ nhì vì hạt này “khỏe” hơn, dễ gieo hơn các hạt đực. Nếu không may, lấy phải hạt đực (loại tròn) cây sẽ sớm ra buồng, không thọ và cho rất ít nước.

Khi nhổ hoặc đem cây con ươm trồng  phải nhìn kĩ khi cây có đọt mới nhú lên khoảng 10 - 15 cm. Lúc này cây sẽ dễ sống hơn. Cây Tr’đin sinh trưởng tương đối nhanh. Khoảng 6 - 7 năm là cho khai thác. Nhiều cây thọ lâu có thể trên 30 năm vẫn “cho rượu” đến khi cây ra  buồng trái. Song cũng có cây chỉ khai thác một lần là hết... Cây Tr’đin được rất nhiều người Cơ Tu trồng. Trong vườn nhà già Ploong Cril có đến hơn 100 cây, hiện 50 cây đã “cho rượu”. Nếu bán, mỗi lít có giá 15.000 đồng.

Các làng người Cơ Tu miền sơn cước Quảng Nam hầu như nơi nào cũng có cây T’vạt (cũng là một loại cây cho rượu); Nhưng cây Tr’đin thì chỉ có ở vùng Tây Giang, nơi sát biên giới Việt Lào mà thôi. Du khách trên đường Hồ Chí Minh, qua những bản làng Cơ Tu miền Tây Giang chắc chắn sẽ được người dân hiếu khách ở đây mời thưởng thức rượu Tr’đin- Thứ rượu mà bà con thường gọi là: “sâm panh Tr’đin” Trường Sơn...

 

Tiên Sa