Sinh viên và nhà tù: Áo trắng “lưu kho”

Gặp họ. Những người trai trẻ trong khuôn viên phân trại K1, Trại giam số 5 (Yên Định, Thanh Hoá), tôi thấy có cái gì đó thật chua xót. Chỉ vì một phút nổi máu yêng hùng, họ đã phạm tội nghiêm trọng khi đang là sinh viên đại học, để rồi phải bỏ lại sau lưng những hoài bão, người thân, bạn bè để trả giá bằng mức án tù chung thân...

Nếu không được đồng chí Bình, cán bộ giáo dục phân trại K1 giới thiệu, tôi không thể biết lẫn trong những người đàn ông đang khoác trên mình bộ đồng phục kẻ sọc, có những người khi vào trại đang là sinh viên. Có người còn là sinh viên trường "hot" hẳn hoi.

Xem hồ sơ của Nguyễn Công Thành, đồng chí Bình thấy tiếc cho anh ta. Thành từng là học sinh lớp chuyên Toán, Trường THPT chuyên Lam Sơn, một trường chuyên nổi danh không chỉ ở xứ Thanh. Thi vào Học viện Ngân hàng, Thành đỗ loại ưu. Thành lại chọn đúng ngành "hot" nhất của trường lúc bấy giờ - ngành Tín dụng. "Nếu bình thường, chí ít giờ đây Thành đã là một cán bộ dày dạn kinh nghiệm của ngành ngân hàng", đồng chí Bình chua xót nói.

Trước khi gặp Thành, tôi cố hình dung, chàng sinh viên năm thứ ba Học viện Ngân hàng và người tù hơn 10 năm trong trại có điểm gì khác biệt trong con người Thành không. Gặp Thành, tôi khá ngạc nhiên bởi nụ cười bẽn lẽn, ánh mắt biết nói. Thành bảo, đã ở tù được 12 năm, 1 tháng, 1 ngày.

Với cái đầu của dân chuyên Toán và nỗi khát thèm tự do của người tù chịu án chung thân, việc Thành đếm chính xác từng ngày phải trả cho tội lỗi của mình không có gì đáng ngạc nhiên. Nó cũng cho thấy khát vọng tự do của Thành cũng như những khắc khoải khi phải trả giá cho hành vi phạm tội của mình.

Phạm nhân ở Trại giam số 5 nhận quyết định đặc xá tháng 1/2009.

Trong đợt đặc xá Tết Kỷ Sửu, tại phân trại K1 cũng có hai phạm nhân chịu án chung thân được trở về với gia đình. Thành cũng đứng trong hàng nghìn phạm nhân chứng kiến buổi lễ công bố quyết định đặc xá của Chủ tịch nước long trọng do đồng chí Phó Giám thị chủ trì. Thành rất hiểu những việc mình phải làm bây giờ.

Nhắc lại quá khứ, Thành cho biết, như số đông sinh viên ngoại tỉnh đến Hà Nội học đại học, anh trọ học ở KTX. Ở KTX có ưu điểm rẻ, tiện, vui. Tuy nhiên, sống trong môi trường tập thể, lại thoát ly khỏi sự quản lý của gia đình nên cũng nảy sinh nhiều vấn nạn, nhất là với cánh sinh viên nam. Không thể không kể đến một vài ví dụ như uống rượu, đề đóm. Dẫu không dính vào những nạn này nhưng sống trong môi trường tập thể nên Thành cũng bị ảnh hưởng ít nhiều. Trong một lần bị nhóm thanh niên ở bên ngoài gây hấn, cùng với đám bạn, Thành tấn công lại. Và rồi, án mạng xảy ra. Thành lĩnh án chung thân.

Đối diện với bản án chung thân, mọi thứ như đổ sụp. Nghĩ về bản thân, rồi nghĩ về gia đình, Thành chỉ biết lẩm nhẩm "con xin lỗi". Thành xin lỗi bố mẹ, những người đã đặt niềm tin vào anh. Chính Thành vứt bỏ công sức của bố mẹ xuống sông xuống biển. Vứt danh dự gia đình, dòng tộc vào sọt rác. Bao nhiêu năm đèn sách, là con ngoan trò giỏi, phút chốc Thành đánh mất tất cả. Nếu khi hành động, chỉ cần một giây nghĩ đến hậu quả, chắc hẳn Thành không làm như vậy. Khi nhận ra, tất cả đều đã muộn.

Thế nên, những ngày đầu ở trại giam, Thành thấy ngày dài vô tận. Làm gì đây để biến những ngày ở trong tù không trở nên vô nghĩa? Câu hỏi này không chỉ của riêng Thành mà là nỗi lưu tâm của cả những người Cảnh sát trại giam. Mỗi phạm nhân chỉ có một khoảng thời gian nhất định trong tù, còn với họ, trại giam gắn bó cả đời. Thế nhưng, họ lại phải luôn tìm cách để phạm nhân thấy những ngày trôi đi không trở nên vô nghĩa.

Khi vào trại, Thành đang là sinh viên. Nỗi khổ tâm của người phạm tội khi người đó có tri thức lớn hơn rất nhiều những đối tượng phạm tội hình sự. Làm thế nào để Thành không gục ngã và cũng để khi về với xã hội, anh ta không quá lạc hậu? Báo chí, truyền hình là phương tiện giúp gắn liền khoảng cách giữa trại giam và xã hội. Nó cũng giúp những trí thức như Thành khi trở về với xã hội bớt đi sự bỡ ngỡ. Chính vì thế, Trại giam số 5 trang bị hệ thống truyền hình đến từng buồng giam. Những buổi liên hoan văn nghệ, giao lưu thể thao là cách để cải thiện tinh thần cho phạm nhân. Khi hỏi về dự định trong tương lai, Thành bảo bao giờ được tự do sẽ tính. Khi trở về, anh phải làm lại từ đầu sau cái giá phải trả cho sự bồng bột nhất thời tuổi thanh xuân. "Cay đắng lắm", Thành chua xót nói.

Người tù thứ hai tôi gặp khi phạm tội đang ngồi trên ghế nhà trường là Trần Quốc Khánh. Nếu không có "biến động", giờ đây Khánh đã trở thành kiến trúc sư say nghề. Đôi lông mày rậm không thể che đi nỗi buồn trong mắt chàng thanh niên này. Cách xưng hô "mình" của Khánh khiến tôi nghĩ, Khánh có thiện cảm và tin tưởng tôi. Chúng tôi sàn sàn tuổi nhau nên cách xưng hô này khiến cuộc trò chuyện trở nên thân mật. Cầm cái cốc trên bàn, Khánh liên tục xoay nó trên tay. Thấy tôi tỏ vẻ ngạc nhiên, Khánh bảo "chỉ vì một cái cốc".

Cái cốc. Khánh nhấn mạnh. Kết thúc tuần đầu tiên trong lần làm thêm tại quán bar trên phố Lò Đúc lại bắt đầu bi kịch với Khánh, chàng sinh viên năm thứ ba Đại học Mở. Ca của Khánh bắt đầu từ 19h-2h sáng hôm sau. Lúc Khánh nhận ca, có một cái cốc bẩn để trên bàn. Một nhân viên chạy bàn cũ đã chỉ trích Khánh. Vừa nhận ca, Khánh là người vô can. Thế nhưng người này không nghe giải thích, lại còn phản ánh với tổ trưởng tổ chạy bàn. Khánh lại bị chỉ trích.

Mặc dù răn mình cố chịu đựng, vì dù sao mình cũng là người mới nhưng rồi Khánh lại nghĩ khác, nếu cứ tiếp tục nhường nhịn sẽ bị bắt nạt. Thế nên, cuối buổi làm, Khánh đến gặp người kia để nói chuyện. Không ngờ, thiện chí dàn hoà của Khánh lúc đầu lại ngược lại. Một cuộc ẩu đả hội đồng xảy ra, Khánh chỉ có một mình. Và đến sáng hôm sau, Khánh được mời đến cơ quan điều tra. Khánh giật mình vì nghe cán bộ điều tra thông báo, một trong số những người đánh nhau với anh tối qua đã chết ở bệnh viện. Bước ngoặt cuộc đời Khánh bắt đầu từ lúc 2h ngày 13/1/2004.

"Mình đi học nhưng chưa bao giờ phải xin tiền gia đình", Khánh nói. Hoá ra, Khánh liên tục đi làm thêm để có tiền trang trải việc học. Có thời gian, Khánh còn xin bảo lưu kết quả học tập để đi làm. Tôi hỏi tại sao lại làm như vậy, Khánh bảo đi làm thêm có nhiều cái hay lắm. Đó là có thêm kinh nghiệm sống, và kiếm được tiền nuôi mình.

Có rơi vào hoàn cảnh của Khánh mới biết, Khánh là người rất tự trọng và thương bà. Khánh ở với bà ngoại từ bé. Mặc dù sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, nhưng ngay từ thuở ấu thơ, Khánh sớm nhận thấy cuộc sống của mình không giống bạn cùng lớp. Các bạn có sự đùm bọc của bố mẹ, Khánh chỉ có bà. Ngay khi thi đậu vào đại học, Khánh đã xác định sẽ tự kiếm tiền nuôi mình và nuôi ước mơ được đi học. Khánh làm đủ mọi việc, từ nhân viên tiếp thị, đến thiết kế nhà và lần đầu tiên thử nghiệm với công việc phục vụ quầy bar. Khánh có dự định, khi tốt nghiệp sẽ mở một văn phòng tư vấn thiết kế. Một ước mơ thật đẹp.

"Bà ngoại mình", Khánh luôn nhắc đi nhắc lại cụm từ này một cách âu yếm và kính trọng. "Hẳn bà ngoại đau lòng lắm?", tôi hỏi. Không trả lời thẳng câu hỏi của tôi, Khánh bảo Khánh từng có dự định, việc đầu tiên khi là người đàn ông trưởng thành sẽ xây cho bà một ngôi nhà. Ôi! Dự định báo hiếu bà của Khánh thật tốt đẹp. Khánh đã đặt những viên gạch đầu tiên để dần biến nó thành sự thật. Giá như… "Người ta mất mạng, người ta thiệt hơn mình", Khánh trầm ngâm khi nói về hậu quả của xích mích bắt nguồn từ cái cốc bẩn.

Khánh đã ở trong trại 5 năm 1 ngày. Cũng cái án chung thân, ngày về của Khánh chưa thật đến gần. Trước khi trò chuyện cùng Khánh, tôi gặp Khánh đang kẻ vẽ trong khuôn viên phân trại. Nhắc lại việc này, Khánh bảo, cán bộ biết nghề của Khánh nên bố trí công việc phù hợp. Một công việc giản đơn so với tay nghề của Khánh nhưng giúp Khánh được giải thoát về mặt tư tưởng. Những người thầy mặc sắc phục không để Khánh bị lãng quên.