Thư pháp có tính thiêng?

Thứ tư, 18:49 27/02/2013 | Gia đình

GiadinhNet - Nhiều người đi xin chữ đầu năm với niềm tin sẽ được một năm may mắn, hanh thông, thuận lợi. Một số nhà thư pháp cũng cho rằng, thư pháp vốn dĩ có “tính thiêng”, việc xin chữ và cho chữ cũng có “linh nghiệm” nhưng theo chiều cách khác…

Đạo học cao cách

Trong 4 giai tầng phong kiến cổ thì bậc sĩ được cho là nắm kho tàng tri thức, hiểu biết và thành đạt. Do vậy muôn dân đều hướng con cái đến câu chuyện có học. Trong quá khứ người ta coi ứng xử là quan trọng nhất, học bách nghệ đều khó nhưng bao giờ học chữ cũng là khó nhất. Chính vì thế, thư pháp nằm trong không gian văn hóa người ta yêu trọng và tôn thờ cái chữ như một sự hiếu học. Hay nói cách khác, thư pháp là con chữ được đặt vào một lãnh địa cao cách của những người có học vấn, trình độ, đỗ đạt và thành danh.

Rồi khoa cử chấm dứt vào năm 1919 và đẩy hàng loạt những người theo cuộc chơi sĩ tử bảng vàng, bia đá vô hình chung lại trở thành giấc mộng, không còn hướng tiến thân cho những người kẻ sĩ.

Bẵng đi một thời gian rất dài, mấy năm gần đây, thư pháp với hình ảnh ông đồ với lọ mực tàu giấy đỏ lại bắt bắt đầu được tái hiện ở phố Ông đồ Quốc Tử Giám nhưng theo hướng học đòi hoặc thói tham cầu của người dân chứ chưa phải là sự tìm tòi về đạo học cao cách.

Nói chung văn tự thư pháp thuộc hàng văn dĩ tải đạo của bậc sĩ. Tính thiêng ở chỗ nếu trời không chuyển thì đạo vẫn có thể chuyển được cả đời. Nhưng thư pháp hiện nay đang không cao ở cả người “xin chữ” và cả người “cho chữ”. Xin chữ để được xin phúc, xin lộc là thứ mà chúng ta đang đưa vào thư pháp theo hướng thấp hèn. Do vậy thư pháp hiện nay đang bị tầm thường đi chứ không phải là thư pháp đúng như vốn dĩ nó có.

Tính thiêng của thư pháp và câu chuyện giáng bút

Trong thư pháp có tính tâm linh nhưng không phải là “tâm linh” như cách hiểu hiện nay.
Tính tâm linh đi vào thư pháp bắt đầu vào cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19. Vào thời gian đó xuất hiện một sinh hoạt tâm linh mang tính chất tín ngưỡng thờ các đức thánh tại đồng đền. Thông qua các vị thần khi lên đồng, người ta giáng bút vào ai đó viết một nội dung nào đó.

Câu chuyện giáng bút hướng người dân đến những khái niệm về trung quân ái quốc, về tam cương ngũ thường gắn với đạo lý cao cách của người Việt. Người ta bài xích cái ác, thứ hủy diệt tam cương ngũ thường. Câu chuyện giáng bút đó được in ra có để lại di tích cho ngàn đời sau này. Ở đó, tính tâm linh rất cao. Nó được coi như đạo mục giáng kinh, là khuôn mẫu để người ta tụng, niệm, tâm niệm về điều giáng bút. Tính tâm linh chỉ phát hiện thoạt đầu như thế.

Sau đấy quãng những năm 1999, 2007, khi tôi làm triển lãm thư pháp ở Nguyễn Thái Học thì cũng chưa xuất hiện xin chữ gắn với tâm linh. Lúc đó họ thuần túy xin những chữ có tính chất văn học. Có nghĩa một câu thơ có tính chất tả không khí xuân, cảnh đẹp hay tả về sự tinh tế của con người, thế sự chứ chưa hề đẩy câu chuyện thoát cầu - cái gọi là tín nguyện của người dân gắn với hạnh phúc đời sống vào trong cái chữ.

Quãng những năm mà nhà Hậu Thái Học bắt đầu xây xong, qua những triển lãm của thế hệ trẻ ở trong Văn Miếu dần dần người ta ý niệm về việc: à, nơi này nơi giáo dục đầu tiên của ta, là nơi thờ đức Khổng Tử. Từ đó người ta đẩy ý niệm xoa đầu rùa hay xin chữ ở cửa khổng sân trình rồi mang về đặt trên ban thờ thay cho một lá sớ cầu cạnh sự hiếu học, học giỏi, thi đỗ đăng khoa rồi vô vàn những thứ dục vọng của người dân.

Không nói là cao hay thấp nhưng tín nguyện đó được nhập vào thư pháp và tạo thành một sản phẩm. Và ở đây, rất nhiều người ở phố Ông Đồ, người dân vô hình chung đã khoác thêm một nghĩa mới cho nó. Chứ bản tính của thư pháp và bản tính của văn tự nó có tính thiêng của nó nhưng ở chiều kích văn học, chiều kích thưởng lãm một cách trong sáng chứ không phải theo tinh thần mê tín dị đoan như thế.

Thuộc dòng văn dĩ tải đạo

Bản chất của việc xin chữ là một sự du dưỡng tinh thần cao cách. Nói cách khác nó là sự nuôi dưỡng tâm hồn cao và một cảm nhận về nhân – thiện – mỹ một cách thánh thiện. Người viết muốn gửi một thông điệp về nội hàm con chữ sâu sắc đến mức điển chương, là sự gửi gắm tâm thế của thời đại đúng người cho, người nhận, đúng gia cảnh, đúng tình huống.

Qua con chữ ấy, bằng những điển chương, bằng những câu thơ của Khổng Tử, của Nguyễn Trãi, của Bác Hồ… để nói đến con người ngày nay. Ngoài ý nghĩa và nội dung ra, người viết chữ phải phổ cho nó một thể chất chữ và hình (gọi là ngoại hình). Đó là thể chữ thư pháp cao cách, đúng giá trị nghệ thuật nhất chứ không phải xúi người dân vào những thứ tầm bậy như cho Phúc, cho Lộc, cho Tâm, cho Trí…như hiện nay. Đó là thứ hàng sến mà một số ông đồ hiện nay, những người đơn thuần là người thợ kẻ chữ, vẽ chữ đang làm.

Vốn dĩ của nó là đưa người dân đến một cảnh giới cảm nhận về nghệ thuật thẩm mĩ, cảm nhận về một nội hàm điển chương, một tinh thần văn học cao cách chứ không phải tầm thường như thế. Xin chữ để xin phúc, xin lộc là cơ tầng cực kỳ thấp của con chữ.

Với “thầy đồ” đúng nghĩa, một con chữ phải là một tác phẩm để họ đẩy con chữ vào như thế nào cho người tiếp nhận nó một cách cao hơn. Còn nếu người dân tiếp nhận thấp mà người viết thư pháp lại buông chiều theo cái thấp đó thì họ còn thấp hơn cả người xin. Người xin cũng kém, người cho cũng kém thì sẽ tạo nên một sản phẩm thấp kém và tầm thường.

Tất cả là thị trường. Đã là thị trường thì đều coi tất cả là hàng hóa. Thị trường đó có thấp, có cao. Có những bút tích của vinci chẳng hạn hay những nhà thư pháp nổi tiếng của Trung Quốc thì bây giờ có hàng trăm tỷ cũng không mua được. Vậy thì thư pháp lúc này nó đã vượt qua tầm vật chất rồi. Nó là tác phẩm vượt qua thời gian và nó sống qua hàng thế kỷ cho đến ngày hôm nay.

Do vậy, thư pháp đúng nghĩa thuộc hàng hóa cao cấp. Nó chỉ có thể trao đổi bằng thứ gì đó cao hơn cả tiền.

Khê An ghi
(Theo họa sỹ Nguyễn Quốc Việt)

vothuy