"Tổ sư của người điên" Đào Anh Khánh: Đằng sau vẻ kỳ dị, ma quái

Đào Anh Khánh là nghệ sĩ trình diễn lớn nhất Việt Nam xét về cả số lượng biểu diễn, sự đầu tư công sức đến hiệu quả, uy tín. Điều mà công chúng cảm nhận ở anh không chỉ là những ý tưởng độc đáo mà tác phẩm của anh còn nhuốm màu tâm linh huyền bí thậm chí có phần ma quái, rùng rợn. Điều gì đã làm nên sự kỳ dị, khác người đến mức được coi là "tổ sư của người điên" ở anh…

 

"Người ta bảo tôi  phải điên hơn nữa"

 

“Tôi còn phải “điên” hơn nữa!” Ảnh: T.L

 

Nghệ sĩ, hoạ sĩ Đào Anh Khánh sinh năm 1959 tại Hà Nội. Ba tác phẩm hoành tránh, "đình đám" nhất của anh trong năm nay là "Cây đời", "Hội tụ ánh sáng" và "Cầu Âm Thanh". Cả ba tác phẩm đều nằm trong dự án "Dòng chảy 1.000 năm".

Người ta gọi anh là "điên" nhưng anh còn tự nhận mình là "tổ sư của người điên". Vì sao vậy?

 

- Từ điên với một nghệ sĩ đã trải qua rất nhiều hoạt động nghệ thuật mang đến sự lôi cuốn, sự quan tâm đặc biệt, sự thoả mãn cho công chúng thì đó là sự "điên" đỉnh cao trong nghệ thuật. Ví như trong màn diễn "Cây đời", khi tôi đưa ra một hình ảnh có sức mạnh bên trong, sức mạnh chìm chứ không phải sức mạnh bùng nổ như những tác phẩm trước đó thì người ta lại bảo Khánh cần điên hơn nữa.

 

Nó giống như sự đòi hỏi về sức nóng mà họ cần phải nhìn thấy. Nhưng "điên" trong nghệ thuật phải là cái điên của trí tuệ, của các giá trị thẩm mỹ bất ngờ phá vỡ định hình cũ, chứ không phải là cái "điên rồ". Tôi rất sợ một ngày nào đó, hơi thở của mình quá đều đặn không còn sự bùng phát, bởi đó là lúc tôi phải "dưỡng lão".

 

Có bao giờ anh nghĩ, từ "điên" mà người ta gắn với anh có chút nào đó theo nghĩa đen chứ không phải chỉ là theo hướng nghệ thuật?

 

- Tôi nghĩ người ta dùng từ "điên" cho nghệ sĩ không phải là ám chỉ như bệnh nhân của nhà thương điên, mà đó là cái điên phê phán theo nghĩa đen của nghệ thuật - tức là anh ta có tác phẩm không mang tính trí tuệ. Chưa có người nào nói với tôi như thế. Nhưng những phản ứng theo xu hướng không chấp nhận thì có. 

 

Ở nghệ thuật trình diễn và sắp đặt, ranh giới giữa những tác phẩm nghệ thuật có ý tưởng với những màn diễn phô trương theo kiểu kỳ dị rất mong manh. Là nghệ sĩ thị giác hàng đầu, anh nghĩ các buổi diễn ở ta theo thiên hướng nào nhiều hơn?

 

- Ngay bản thân tôi đôi lúc cũng ngỡ ngàng không biết là mình có nên đứng đấy xem hay nên đi. Nhưng thường là tôi vẫn đứng lại xem cho hết để biết được tận cùng câu chuyện mà họ định đưa ra. Thực tế cũng có những nghệ sĩ làm trình diễn thuần tuý theo quan niệm trình bày ý tưởng nên không có tính hấp dẫn về mặt hình thức hay chiều sâu của tác phẩm. Những tác phẩm như vậy không phải là không có ý nghĩa, chỉ có điều là tác giả chưa có đủ độ đào sâu vào nghệ thuật mà thôi. Tôi chỉ không muốn nhìn thấy loại nghệ thuật đơn thuần lý trí, khiến cho người ta thấy kỳ quặc, không hấp dẫn. Thứ nghệ thuật nhàng nhàng là điều rất đáng sợ. Tác phẩm nghệ thuật thực sự phải khiến người xem cảm thấy được giá trị thẩm mỹ đặc biệt.

 

Ý tưởng đó không đáng  phải cởi quần trước thiên hạ

 

“Tổ sư của người điên” trong những giây phút xuất thần.Ảnh: T.L

 

Nói về giá trị thẩm mỹ, mới đây nghệ sĩ trình diễn Lê Anh Hoài có màn biểu diễn lạ mắt với W.C.doc. Tác giả đã điềm nhiên cởi quần ngồi W.C đọc sách trước triển lãm. Không ít người lên án kịch liệt, cho là màn diễn phản cảm, thiếu văn hoá. Cùng giới nghệ sĩ, anh nghĩ sao?

 

- Tôi không trực tiếp xem nhưng qua báo chí thì tôi thấy hành động ấy không đơn thuần chỉ là nói hành động đọc sách trong W.C là hành vi đẹp. Tôi thấy cách giải thích như thế chưa thoả đáng bởi nếu chỉ để nói ý tưởng đó thì không đáng phải cởi quần ra trước thiên hạ. Nhưng theo tôi, việc không chỉ dừng ở đó. Nghệ thuật sắp đặt ở Việt Nam dẫu sao vẫn còn tương đối mới mẻ; nếu làm không khéo có khi diễn một đằng người xem lại hiểu thành vấn đề khác. Nghệ thuật trình diễn, sắp đặt đề cập đến rất nhiều vấn đề nhức nhối trong xã hội.

 

Vậy show diễn W.C doc có phải là nghệ thuật không?

 

- Quan điểm cá nhân của tôi là nghệ thuật phải đưa ra được những gì hấp dẫn. Còn đó có phải nghệ thuật không, tôi khẳng định đó là nghệ thuật - nghệ thuật ý tưởng.

 

"Tôi thích sexy và phồn thực"

 

Các show diễn của anh thường khiến người ta có cảm giác về một thế giới "thứ ba", thế giới của sự u linh, ma quái. Đó có phải là sự gây sốc?

 

- Trong phần lớn tác phẩm của tôi đều có chất hơi tâm linh, ma quái, huyền bí. Tất nhiên bản chất nghệ sĩ là phải sáng tạo, tạo ra hình ảnh mới trong nghệ thuật. Nhưng vấn đề quan trọng là nếu nghệ sĩ không có bản chất, khí chất tâm linh thì sẽ không thể tạo ra được không khí, cảm nhận tâm linh, như vậy sẽ không đem lại sức sống cho tác phẩm. Đó là cảm thụ khó nói, không nhìn được, là cảm giác như bị lạc giữa hai thế giới âm dương. Đó là bức tranh toàn cảnh về con người chứ không chỉ là khía cạnh trần tục như chúng ta đọc thấy, sờ thấy mà chỉ "cảm" thấy. Tôi không thần bí hoá hành vi của mình, đó là từ tâm thức bên trong, người ta thấy thần bí vì nó đã được mã hoá bằng nghệ thuật.

 

Tác phẩm của anh vẫn mang hơi hướng của sex. Phải chăng nghệ thuật của anh cũng bị ảnh hưởng bởi "phong trào lộ hàng" như trong giới showbiz?

 

- Tôi chưa bao giờ đánh giá và coi sex như là sự hở hang nhằm khêu gợi trong nghệ thuật. Vấn đề là xem trình diễn mà cảm nhận được da thịt, năng lượng được chuyển tải qua cơ thể thì hiệu quả hơn rất nhiều. Nhưng cũng có lúc, tôi lại trùm kín hết cơ thể chỉ để người ta nhìn thấy chuyển động của vải. Tôi đồng ý là trong đời sống, trong tác phẩm nghệ thuật tôi thích sexy, tính phồn thực ngấm đẫm trong tôi. Đó là đời sống được bộc lộ qua ngôn ngữ nghệ thuật. Sexy là con người, là đời sống chứ không phải tự mà tạo ra được, nhưng phải hay, phải là thứ tinh khiết. Nếu chỉ là sự gợi cảm rẻ tiền thì không gọi là nghệ thuật.

 

Không bao giờ cổ suý cho pha diễn kiểu nude hoàn toàn như Diệu Hà

Màn thoát y khiến khán giả choáng váng của Diệu Hà. Ảnh: T.L

 

Nói đến sex, pha diễn cởi quần áo trước thiên hạ của Diệu Hà là gây sốc nhất. Phần lớn dư luận phản ứng dữ dội về vấn đề phẩm hạnh, đạo đức, là sự chơi ngông… của người phụ nữ. Là nghệ sĩ, quan niệm của anh như thế nào?

 

- Tôi khẳng định đó là một nghệ sĩ chứ không phải là người chơi ngông. Bởi thứ nhất, Diệu Hà là một phụ nữ chịu ràng buộc bởi rất nhiều phong tục, cô dám cởi hết quần áo ra trước công chúng thì đó là sự vật lộn tinh thần rất ghê gớm. Thứ hai, cô còn có chồng nên càng thấy hành động đó của Hà là thực sự vì nghệ thuật chứ không phải là sự ô uế tầm thường. Nói chung, cởi bỏ quần áo hoàn toàn không phải là một hình ảnh mà Diệu Hà đưa ra vô cớ. Tôi đánh giá cao ở Hà sự chấp nhận hy sinh vì nghệ thuật, tạo nên quan điểm rằng nên có những thay đổi trong tập tục để nghệ thuật được đi đúng con đường của nó. Diệu Hà là một nghệ sĩ hy sinh vì nghệ thuật chứ không phải cởi quần áo để nổi tiếng.

 

Đặt ở vị trí đó là bà xã của anh, anh có chấp nhận?

 

- Nếu trong trường hợp bà xã thực sự có nhu cầu đó vì nghệ thuật, vì tình yêu nghệ thuật và thực sự là cần thiết không làm không được thì tôi chấp nhận. Nhưng nếu cô ấy đưa ra ý tưởng như em định nude để diễn cái này hay cái kia thì đương nhiên là tôi gạt đi.

 

Có nghĩa thâm tâm anh cũng không cổ suý cho những pha diễn kiểu đó?

 

- Đương nhiên là tôi không cổ động cho hành động đó, nếu cổ động thì lại là chuyển sang trạng thái khác - không còn là nghệ thuật nữa. Tôi chỉ có thể nói rằng: Làm nghệ thuật mà cần thiết thì phải hy sinh. Rõ ràng, Diệu Hà làm nghệ thuật nhưng hiệu quả đến đâu, cân nặng của hành động nude ấy đến đâu thì chưa bàn.

 

Cảm ơn anh về cuộc trò chuyện này!.     

 

Hạnh Vân (thực hiện)