Trách nhiệm xã hội và gia đình đối với sự phát triển của trẻ vị thành niên hiện nay

I. Đặc điểm của trẻ vị thành niên tuổi từ 12 đến 17, 18

1) Trước đây do hoàn cảnh kinh tế nước ta còn nghèo nàn, các gia đình ít có điều kiện cho con đi học. 12, 13 tuổi đã phải làm lao động giúp gia đình (ruộng vườn, chăn nuôi, việc nhà). Đặc biệt, trẻ em gái phải sớm giúp mẹ làm nội trợ ở gia đình. Thực tế chỉ có trẻ con nhà giàu, con quan mới được đi học. 8, 9 tuổi mới vào lớp 1. Ở thành phố con gia đình viên chức cũng chỉ cố cho học hết phổ thông cơ sở, rồi đi học nghề. Con gái học hết tiểu học rồi ở nhà giúp mẹ nội trợ hay giúp buôn bán kinh doanh và chuẩn bị lấy chồng. 

Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc, giới trẻ là những người từ tuổi 10 đến 24, vị thành niên là những người tuổi từ 10 đến 19, thanh - thiếu niên là những người tuổi từ 15 đến 24.

Trẻ vị thành niên (VTN) do đó cũng sớm trưởng thành,  sớm phải lập gia đình, con gái 13, 14 tuổi đã lấy chồng; con trai 16, 17 tuổi đã lấy vợ. Do đó chúng phải lo lập nghiệp để có kinh tế nuôi sống gia đình riêng, phải sớm tự lập không thể sống bám vào cha mẹ.

Do phải sớm lao động, ăn uống kham khổ, nhiều trẻ VTN đang tuổi ăn, tuổi lớn không đủ điều kiện để phát triển thể lực, nhất là về chiều cao. Trẻ ít được vui chơi, giao du bạn bè mà chỉ quanh quẩn trong gia đình, họ hàng, xóm làng. Trẻ làm theo lời chỉ dẫn của cha mẹ, ông bà là chính. Sự dạy dỗ của cha mẹ là tuyệt đối. Nhân cách trẻ dập khuôn mẫu cha mẹ đặt ra, ít có tính độc lập trong sự hình thành nhân cách cá nhân, mặc dù tham gia sớm lao động. Quan hệ xã hội của trẻ bị bó hẹp trong phạm vi gia đình, cha mẹ, họ hàng, ít giao tiếp rộng rãi với cộng đồng xã hội, ít có thông tin đa dạng.

Trẻ VTN trước đây sống phụ thuộc cha mẹ về quan hệ giao du xã hội, có vị trí thấp trong gia đình và thôn xóm. Tiếng nói, ý kiến của họ ít được lắng nghe, chú ý. Chỉ đến tuổi 18, 19 khi chuẩn bị “lập gia đình” cha mẹ mới coi họ là người lớn, người trưởng thành.

2. Ngày nay trẻ VTN có nhiều thay đổi lớn theo chiều hướng tiến bộ, cả về mặt thể lực và học vấn, cũng như những biến đổi trong sự hình thành nhân cách, về tâm - sinh lí, về nếp sống, sinh hoạt, quan hệ xã hội thường ngày. Do đó họ có những yêu cầu, nguyện vọng, sở thích mới.

Quan điểm của cha mẹ hiện nay đối với trẻ VTN cũng khác trước. Họ đầu tư nhiều cho giới trẻ, tiền bạc, công sức mà ít đòi hỏi chúng phải lao động giúp gia đình và đặc biệt chú ý việc học hành của con cái. Ở các gia đình nghèo “cực chẳng đã”, thường ở nông thôn, cha mẹ phải huy động trẻ sớm lao động phụ giúp gia đình, nhưng vẫn cố gắng tạo điều kiện cho chúng được học hành ít nhất hết bậc tiểu học. Nhiều bậc cha mẹ rất lo lắng cho tương lai của con cái mà chẳng đòi hỏi gì ở chúng sẽ bù đắp công lao ấy. Họ hi sinh, chịu đựng gian khổ, với ước mong con nên người.

Nhưng từ đó cũng nảy sinh nhiều nhược điểm. Có những bậc cha mẹ chiều con quá, không uốn nắn kịp thời những thói hư tật xấu của trẻ. Từ chỗ tôn trọng tự do của con cái, họ đã thả lỏng để chúng tự do giao du với những bạn bè xấu, lười biếng không chịu học hành, v.v… Lại có những bậc cha mẹ luôn nhốt con trong nhà, mua tivi, máy tính cho con chơi là yên tâm, hay cho tiền mua truyện, ra hàng chơi điện tử, mà không hề theo dõi con chơi gì, chơi với ai, giờ giấc ra sao, v.v…

Có những ông bố bà mẹ vẫn hay bắt con làm theo ý mình, sử dụng quyền lực cha mẹ quá đáng, không lắng nghe ý kiến, nguyện vọng của chúng. Hay bắt con học quá nhiều, kèm con riết quá, ít cho chúng giao du với bạn bè, hàng xóm. Nhiều người chưa tin ở khả năng độc lập tự chủ (tương đối) của con cái trong học tập, sinh hoạt. Vì vậy họ cho rằng việc gì cha mẹ cũng phải chỉ đạo và con cái phải làm theo.

Thực tế giới trẻ, đặc biệt hiện nay, trẻ ở tuổi VTN đang có nhiều biến đổi:

Về thể lực, nhờ điều kiện ăn uống, sinh hoạt khá hơn trước, trẻ VTN có thể lực hơn trước nhiều về chiều cao, cân nặng. Một số trẻ VTN còn mắc bệnh béo phì. Con gái 12, 13 tuổi dậy thì, cơ thể phát triển rõ rệt.

Về học vấn của trẻ VTN có những tiến bộ rõ rệt. Về tỉ lệ dân số từ 10 tuổi trở lên biết chữ là: cả nước 92,13%, trong đó nam là 95,11%, nữ là 89,31% - số liệu năm 2002. Tỉ lệ dân số từ 15 tuổi trở lên có bằng cấp cao nhất như sau: chưa đến trường là 7,81%, không có bằng cấp là 18,57%, tốt nghiệp tiểu học 26,40%, tốt nghiệp trung học cơ sở 27,61%; tốt nghiệp trung học phổ thông 10,67%; công nhân kĩ thuật 1,47%; trung học chuyên nghiệp 2,85%; cao đẳng đại học 3,42%, trên đại học 0,09%.

Từ năm 1998-2002, tỉ lệ trẻ tuổi ở độ từ 3 đến 5 đi học mầm non là 48,82%; tỉ lệ nhập học đúng tuổi ở giáo dục tiểu học là 93,53%; tỉ lệ nhập học ở giáo dục trung học cơ sở là 85,98%(3). Thường trẻ em 3 tuổi đi học mẫu giáo, 6 tuổi vào lớp 1; 10 tuổi vào trung học cơ sở , 15 tuổi vào trung học phổ thông, tốt nghiệp trung học phổ thông là 18 tuổi.

Về tâm - sinh lí, trẻ VTN từ 12, 13 đến 17, 18 tuổi không còn là trẻ con (số trẻ mới 10 tuổi thì thường là còn trẻ con) nhưng lại chưa trở thành người lớn. Nhưng về tâm lí thì đa số thích làm người lớn, rất ghét bị coi là trẻ con, bị gò bó, uốn nắn luôn. Nhiều trẻ VTN sinh ra ương bướng, tự cho mình đã lớn, đủ kiến thức để tự xét đoán, quyết định, không nghe theo lời cha mẹ. Chúng muốn hoạt động tự lập, tách khỏi bố mẹ nhưng lại chưa đủ sức, đủ trình độ để có quyết định đúng đắn.

Nhìn chung, chúng chưa tự túc được về kinh tế, tự kiếm kế sinh nhai, (trừ trường hợp một số trẻ em ở gia đình có khó khăn, đặc biệt là trẻ đi lang thang kiếm sống). Trẻ VTN chưa đủ sức để một mình lập nghiệp, nhiều em tuổi  17, 18, trình độ mới học hết trung học cơ sở và trung học phổ thông, kiến thức xã hội còn yếu. Vì vậy tuy trẻ VTN muốn sống tự lập, nhưng vẫn phải phụ thuộc cha mẹ về kinh tế, nên buộc phải nghe theo lời cha mẹ.

Trẻ VTN tuổi từ 12, 13 đến 17, 18 đang tuổi phát dục nên dễ mắc sai lầm, dại dột trong giao tiếp với người khác giới. Ngày nay ít có hiện tượng tảo hôn, nhưng nhiều trẻ VTN sớm có quan hệ tình dục, dẫn đến nạn nạo hút thai ở nhiều trẻ VTN gái. Tình trạng những ông bố trẻ 17, 18 tuổi không biết làm gì để giúp người yêu nuôi con và bỏ mặc họ. Xu hướng sống tự do về tình dục, sống thử đang lan tràn trong lớp trẻ VTN ở độ tuổi 14, 15 đến 18  ở nước ta hiện nay đã gây ra nhiều hậu quả xã hội đáng tiếc.

Về sự hình thành nhân cách của trẻ VTN, lúc nhỏ tuổi trẻ chịu ảnh hưởng nhiều về đạo đức tư cách của cha mẹ, đặc biệt là của người mẹ, nay chúng có xu hướng chuyển sang chịu ảnh hưởng của bạn bè, nhiều khi nghe lời bạn hơn nghe lời gia đình (tuy cá biệt vẫn có trẻ VTN tính sợ sệt, hay bám  mẹ). Trẻ VTN đang ở bước quá độ từ chỗ luôn sống bám  cha mẹ, từ ăn ở đến học hành, vui chơi đến chỗ muốn thoát ra sống tự lập nhưng tương lai sẽ làm gì, sống như thế nào lại chưa xác định rõ.

Do chịu ảnh hưởng sự biến đổi của đất nước, của thời đại, ở trẻ VTN cũng đã hình thành những giá trị đạo đức, tư cách mới như tính độc lập sáng tạo, tư tưởng mạnh dạn đổi mới, ghét những điều bảo thủ, lạc hậu, luôn hướng tới những giá trị mới mẻ, độc đáo.

Trẻ VTN này nay được sống trong những điều kiện lịch sử khác trước. Chúng bị chi phối bởi hệ thống giá trị mới và những cơ hội khác trước, đó cũng là vấn đề có tính quy luật của thời đại. Trẻ tự vươn lên, tự khẳng định mình, hướng tới việc xây dựng một nhân cách mới, phù hợp với thời đại mới, mà cha mẹ nhiều khi không dự đoán trước được.

Trẻ VTN trong xã hội ta hiện nay rất có ý thức về sự công bằng xã hội, về nguyên tắc bình đẳng và dân chủ và mong muốn đấu tranh thực hiện những mục tiêu đẹp đẽ, vĩ đại ấy. Nhiều trẻ đã tham gia vào phong trào thanh thiếu niên, tiếp sức với cộng đồng, làm tình nguyện viên, làm việc thiện v.v,…

Về nắm bắt thông tin và kiến thức. Trẻ VTN ngày nay rất ham mê đọc sách, đọc truyện. Chúng lại có thời gian nên đọc nhiều và nắm được các thông tin trước bố mẹ qua xem ti vi, chơi máy tính. Có những lúc chúng quá ham mê không còn thời gian học hành, đồng thời cũng thu lượm được nhiều kiến thức bổ ích.

Chính vì vậy trẻ VTN ngày nay có những yêu cầu, nguyện vọng khác trước trong quyết định về hướng học hành, về lập nghiệp sau này. Chúng muốn được học đến nơi đến chốn, thi cử đạt bằng cấp cao, được du học, du  lịch, v.v... để mở mang tầm hiểu biết. Chúng muốn làm giỏi hơn cha mẹ trong sự nghiệp sau này, chọn công việc hiện đại hơn của thời đại mới, không muốn rập khuôn làm nghề như cha mẹ, ông bà, v.v...

Trẻ VTN có nhu cầu lớn trong việc gặp gỡ bạn bè cùng tuổi, trao đổi về học hành, tin tức, sự kiện, chơi thể dục, thể thao, ca hát, v.v… Nhu cầu giao lưu là nhu cầu lớn của trẻ mà bố mẹ cần quan tâm. Điều đó giúp trẻ phát triển được cá tính và nhân cách mà không bị bó hẹp trong khuôn khổ chật hẹp của gia đình.

II. Xã hội, gia đình cần làm gì cho trẻ vị thành niên

1. Điều đầu tiên là xã hội, nhà nước cần giúp các gia đình thoát cảnh nghèo đói có việc làm thu nhập khá để họ có điều kiện kinh tế nuôi dưỡng con cháu, có cuộc sống tương đối đầy đủ.

Nhà nước tăng cường đầu tư việc học tập của trẻ (trường học, giáo viên, cả về số lượng và chất lượng), chỉ đạo và khuyến khích việc rèn luyện thân thể, sinh hoạt văn hoá, thể dục thể thao; các trường dạy nghề cần trau dồi cho trẻ kiến thức và kĩ năng phát triển nghề nghiệp, nâng cao mức sống.

Nhà nước, cộng đồng biết cách huy động trẻ tham gia công tác xã hội với những hình thức, biện pháp thích hợp; giúp đỡ khuyến khích các phong trào của thanh thiếu niên hoạt động ở cộng đồng, phố phường, thôn xóm.

Nhà nước thực hiện đúng nguyên tắc bình đẳng dân chủ, công bằng trong đối xử với giới trẻ, giàu nghèo như nhau. Tránh gây cho họ ấn tượng bị phân biệt đối xử, bị kì thị dân tộc, ngay từ lúc trẻ. Đồng thời cộng đồng, nhà nước nghiêm khắc xử lí, chống nạn bạo hành đối với giới trẻ, với trẻ VTN từ trong gia đình và ngoài xã hội.

Nhà nước quan tâm chỉ đạo sự phối hợp hoạt động của các cơ quan y tế, giáo dục, Uỷ ban DSGĐTE, các đoàn thể thanh niên, phụ nữ trong việc giáo dục lớp trẻ, đặc biệt là trẻ VTN về sức khoẻ tình dục, sức khoẻ sinh sản, phòng tránh các bệnh HIV, AIDS, các tệ nạn xã hội, v.v...

2. Gia đình, cha mẹ có trách nhiệm và vai trò lớn đối với sự phát triển của trẻ VTN. Gia đình tạo mọi điều kiện cho trẻ học tập, vui chơi, nhưng phải kiểm tra, theo dõi hướng dẫn mà không bỏ mặc trẻ.

Trước hết cha mẹ chú ý đến kết quả học tập của con, kiểm tra việc trẻ học hành ở  nhà, cổ vũ, khen thưởng trẻ khi chúng có điểm tốt, tìm hiểu lí do vì sao bị điểm kém,v.v… Cha mẹ cũng không nên bắt con học suốt ngày, học thêm quá nhiều lớp và phải tạo điều kiện cho con nghỉ ngơi hợp lí.

Cha mẹ cần lưu tâm đến con chơi gì, đọc truyện gì, xem các chương trình tivi, Internet nào (để tránh trẻ xem các ấn phẩm kích động tình dục và bạo lực).  Đồng thời các bậc phụ huynh cũng nên quan tâm đến bạn bè của trẻ (chơi thân với ai, bạn trai, bạn gái), không nên bắt con ở nhà cả ngày mà cho phép con đi thăm  giúp đỡ bạn bè.

Tạo điều kiện cho con tập thể dục, chơi thể thao như bóng đá, bóng chuyền, luyện võ, v.v… Đồng thời cần phân công khuyến khích trẻ làm một số công việc ở gia đình, giúp đỡ cha mẹ dọn dẹp nhà cửa, cơm nước. Không nên tạo cho trẻ tâm lí chỉ biết hưởng thụ dù chưa lớn. Từ đó cũng xây dựng cho trẻ nếp sống trật tự, gọn gàng và có ý thức trách nhiệm với cuộc sống tập thể.

Với lớp trẻ VTN lớn đã ở độ phát dục và yêu đương thì cha mẹ cần hướng dẫn cho trẻ biết những kiến thức về sức khoẻ tình dục, sức khoẻ sinh sản để tránh những hành động sai lầm đáng tiếc. Nhắc nhở, uốn nắn một cách tế nhị trẻ vị thành niên trong quan hệ với bạn bè khác giới.

Cha mẹ giới thiệu những kiến thức về nghề nghiệp, về chọn nghề để chuẩn bị cho trẻ VTN (17, 19 tuổi) tham gia vào hệ thống lao động xã hội và quản lí xã hội. Cần tạo điều kiện và cổ vũ trẻ VTN tham gia các phong trào quản lí, tham gia công tác xã hội, sống hoà mình vào cộng đồng thôn xóm, phố phường.

Trẻ VTN tuy lớn nhưng chưa trưởng thành nên cha mẹ lúc cho tiền tiêu vặt, tiền đi chơi vẫn phải dặn dò con cách sử dụng đúng mức, đúng việc, tránh lãng phí bừa bãi, sau thành thói quen xấu. Trong cách giải trí của con, cũng nên khuyến khích những trò chơi vận dụng đến trí tuệ hơn là lao vào những cuộc cá độ may rủi. Cha mẹ có thời gian chịu bỏ công sức chơi cùng  con để hiểu sự phản ứng, tính linh hoạt của chúng và hướng dẫn thêm, vừa tạo bầu không khí hoà đồng vui vẻ giữa cha mẹ và con cái.

Giáo dục trẻ VTN, cách đối xử tiếp cận cần tế nhị và khéo léo. Ở cha mẹ, thể hiện tinh thần bình đẳng, dân chủ, như đối xử với một người bạn, người lớn, nhưng vẫn phải uốn nắn, hướng dẫn vì “người lớn này” đang còn thiếu nhiều kiến thức và kinh nghiệm sống trong xã hội. Dạy dỗ trẻ VTN thật là khó khăn, phức tạp. Nhưng khi các bậc cha mẹ làm tốt việc này là đã tạo cho con mình một tương lại phát triển tốt đẹp nhất, để trở thành người công dân hữu ích của dân tộc và thời đại.

GS Lê Thi

(Theo Tạp chí Gia Đình & Trẻ Em)