TS Trịnh Hòa Bình (Viện Xã hội học): Khiên cưỡng trong đô thị hóa?
Giadinh.net - Việc mở rộng địa giới hành chính Thủ đô là một nhu cầu cần thiết hiện nay. Hướng mở rộng ra phía Tây cũng nhận được sự đồng tình của các chuyên gia. Tuy nhiên, mở rộng đến đâu đang là vấn đề có những ý kiến khác nhau.
Hơn nữa, việc mở rộng địa giới hành chính của Hà Nội theo hướng sáp nhập cả tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh (Vĩnh Phúc) và 4 xã huyện Lương Sơn (Hoà Bình) sẽ phát sinh những vấn đề gì về quản lý, xã hội, văn hoá... cũng như mối tương quan quy hoạch của các ngành kinh tế hiện nay là điều cần quan tâm.
Báo GĐ&XH mở diễn dàn “Mở rộng Hà Nội - Những ý kiến phản biện” mong cung cấp những quan điểm, thông tin để xem xét kỹ hơn, nhằm giúp các nhà quản lý có quyết sách phù hợp cho vấn đề này. BBT Báo GĐ&XH rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến các chuyên gia, các tổ chức xã hội nghề nghiệp và bạn đọc.
.jpg)
TS Trịnh Hòa Bình
Trong cuộc trao đổi với PV Báo GĐ&XH, TS Trịnh Hoà Bình khẳng định, việc mở rộng Thủ đô trong thời điểm hiện nay là cần thiết, hướng mở rộng về phía Tây cũng hợp lý nhưng ông băn khoăn “có nhất thiết Thủ đô rộng đến thế ?”. Và việc mở rộng Hà Nội theo hướng “nuốt” trọn bộ tỉnh Hà Tây, một phần tỉnh Hoà Bình và Vĩnh Phúc sẽ phát sinh hàng loạt vấn đề xã hội và quản lý đô thị.
TS Trịnh Hoà Bình nhận định: Trong thời gian gần đây, quyết sách của giới hữu trách (và phải chăng phần nào cũng là “nguyện vọng” của người dân? ) đang vận động theo kịch bản Hà Nội sẽ mở rộng ra gồm toàn bộ tỉnh Hà Tây, 4 xã của huyện Lương Sơn (Hoà Bình) và huyện Mê Linh (Vĩnh Phúc). Việc nhận định rằng mở rộng như thế nào là vừa, rằng thuận lợi cũng như khó khăn như thế nào, có thể nói là rất khó đưa ra ngay một sự phán định rõ ràng ở trong thời điểm này. Nhưng từ bình diện xã hội học, có thể thấy xung quanh vấn đề mở rộng Thủ đô theo kịch bản đó có một số khó khăn trước mắt, mà đấy hoàn toàn là những vấn đề rất đáng phải bàn.
Áp lực lớn về quản lý đô thị
Nhiều ý kiến cho rằng, những “rắc rối” trong việc quản lý đô thị của Hà Nội từ nhiều năm nay, một phần do chính sự phức tạp của quá trình đô thị hoá. Đặc biệt là vấn đề dân cư, trong quá trình chuyển đổi từ tâm thế, thói quen sinh hoạt của người nông dân thành thị dân? Ông có đồng tình với quan điểm này?
Điều đó là không sai, có thể nói rằng đó chính là những vấn đề phát sinh trong quá trình đô thị hoá ở các nước đang phát triển, một trong những vấn đề được giới xã hội học đang rất quan tâm hiện nay. Nói một cách đơn giản thì những chuyện như ý thức tham gia giao thông, vệ sinh môi trường, trật tự đô thị, tổ chức dân cư v.v... đang còn nhiều vấn đề hiện nay của Hà Nội chính là hệ quả của giai đoạn chuyển tiếp trong lối sống của cư dân - một nội dung quan trọng của quá trình đô thị hoá.
Vậy việc Hà Nội sẽ phải “ôm” thêm cả một vùng rất lớn, còn mang nặng đặc điểm kinh tế xã hội nông thôn, phải chăng bài toán về quản lý đô thị lại càng phức tạp?
- Trong trường hợp này có thể nói, đó là một đô thị hoá một cách “cưỡng bức”. Khi nói đến việc Hà Nội mở rộng không gian đô thị như vậy thì có lẽ cái lợi mà nhiều người nói đến trước hết chính là về đất đai chăng? Nhưng cũng cần phải chú ý rằng, khi nói đến động lực để phát triển thì không thể xem nhẹ yếu tố chất lượng dân cư, kết cấu xã hội...
Tôi cũng chưa hình dung nổi việc Hà Nội mở rộng ra đến 3 tỉnh như vậy thì sự đa dạng mà nhiều khi kèm theo đó là tính chất phức tạp về yếu tố dân cư, xã hội sẽ như thế nào. Có một điều dường như chắc chắn, Hà Nội sẽ phải đương đầu với rất nhiều thách thức phải giải quyết, đại loại như chất lượng dân cư...
Và khi đó, việc ra những quyết định hành chính sẽ rất khó khăn vì có quá nhiều nhóm lợi ích đan xen. Chúng ta hẳn đã thấy, vừa qua Hà Nội gặp không ít lúng túng trong việc xử lý hàng rong chính là vì câu chuyện “xung đột lợi ích” mà thôi. Nếu dẹp hàng rong thì văn minh đô thị được cải thiện nhưng lại động chạm đến quyền lợi của không ít dân nghèo thành thị, đặc biệt trong số đó phần nhiều là những người nông dân bị thu hồi đất do quá trình đô thị hoá.
Khi Hà Nội mở rộng đến như vậy thì những cư dân mang tâm thế nông thôn sẽ đông hơn rất nhiều. Liệu có một quá trình ngược xảy ra là “nông thôn hoá thành thị”.
- Tôi nhớ, trước đây có những thời điểm là một số cán bộ công chức Hà Nội nuôi lợn, nuôi gà trên nhà chung cư và nhà tầng kiểu lắp ghép. Và người ta vẫn nói đùa với nhau rằng: “Không phải tôi nuôi “bác hợi”, mà là “bác hợi” nuôi tôi(!)” Đến nay, những chuyện này đã trở thành “giai thoại” của một thời. Nói như vậy để thấy, để cấu thành hoàn chỉnh một xã hội đô thị thì phải xây dựng cho được những mối tương quan giữa nhiều yếu tố, và cũng cần phải có quá trình mới đi đến hoàn thiện được. “Nông thôn hoá thành thị” theo tôi chỉ là một cách nói nhưng rõ ràng việc một lúc có một lượng lớn dân cư, các cơ sở kinh tế, thiết chế xã hội, thói quen cộng đồng... tràn vào đô thị sẽ có rất nhiều vấn đề nảy sinh. Mặc dù vậy, đến nay người ta vẫn chưa thấy có một cuộc nghiên cứu, điều tra quy mô và đầy đủ nào để có thể cung cấp những cơ sở khoa học xác đáng dẫn tới những nhận định cụ thể về vấn đề đó.
Thủ đô lớn hơn có đồng nghĩa với mạnh hơn?
Vấn đề mở rộng Hà Nội cũng đã có nhiều ý kiến đề xuất các kịch bản cụ thể. Trong đó có đề xuất theo hướng tịnh tiến, lấy Hà Nội là trung tâm và phát triển các khu đô thị vệ tinh nằm trong “vùng Thủ đô”? Ông có nhận xét gì về phương án này?
- Chính xác đây là một kịch bản được nhiều người nhắc đến. Cụ thể, nói như lấy một phần Hà Tây thì đề xuất sáp nhập những phần còn lại vào những tỉnh lân cận để khỏi “đẻ” số. Tôi cũng không hiểu vì sao phương án này không được chú ý lắm.
Phải chăng việc mở rộng Thủ đô hiện nay là để Hà Nội làm tốt hơn vai trò “đầu tàu” cho vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc mà ta thường nói là “vùng Thủ đô”. Khi có những vấn đề trong phối hợp giữa các địa phương thì người ta muốn đồng nhất về mặt hành chính? Nhưng nếu theo định hướng đó thì ranh giới Hà Nội dự kiến cũng không hẳn trùng khớp với “vùng Thủ đô” đã được Chính phủ phê duyệt. Người ta đã được giới thiệu hơn một lần rằng, cảng hàng không tương lai của Thủ đô được dự tính là xây dựng ở phía Hải Dương... Mà khi nói “vùng” thì không nhất thiết phải đồng nhất về địa giới hành chính.
Tôi không phải là một nhà quy hoạch, một nhà kinh tế thuần tuý nhưng từ cách tiếp cận xã hội học kinh tế thì nhiều khi Thủ đô lớn về đất đai và dân cư không hẳn đã đồng nghĩa với sức mạnh. Ví dụ ở Trung Quốc, Bắc Kinh có quy mô không bằng Thượng Hải.
Vậy theo ông, đâu là cách đi để Thủ đô có thể mạnh?
- Sẽ không có một công nghệ trong việc phát triển đô thị nói chung và thủ đô nói riêng trên thế giới. Tuy nhiên, sự phát triển đó phải làm sao để thành thị, mà cụ thể ở đây là Hà Nội phát huy được những chức năng quan trọng của nó. Ngoài việc là một trung tâm kinh tế, chính trị, văn hoá... thì Hà Nội phải thể hiện là một “đầu tàu” cho kinh tế xã hội của cả nước và khu vực phía Bắc. Một khi đã định hướng như vậy thì Hà Nội không nên “ôm” và sa đà vào quá nhiều những vấn đề khác. Một Thủ đô “tinh” sẽ phát huy tốt nhất những vai trò cơ bản của nó. Còn để giải quyết những vấn đề “kết nối” trong kinh tế thì đã có các đô thị vệ tinh.
Trước đây đã từng có những thời điểm một số huyện của Hà Tây và Vĩnh Phúc cũng được sáp nhập vào Hà Nội nhưng sau đó lại tách ra. Theo ông, thời điểm có chủ trương mở rộng Hà Nội trước đây và bây giờ có gì khác nhau không?
- Đúng là trước đây đã có thời kỳ sáp nhập một số huyện của Hà Tây, khi đó là tỉnh Hà Sơn Bình vào Hà Nội. Cụ thể là các huyện như Phúc Thọ, Đan Phượng, Thạch Thất, Thị xã Sơn Tây và cả Ba Vì... Huyện Mê Linh (Vĩnh Phúc) cũng đã từng được sáp nhập vào Hà Nội. Nhưng sau đó, người ta thấy không ổn nên lại tách ra.
Đến nay việc sáp nhập đó lại đặt ra. Khác nhau thì có nhiều nhưng chắc chắn có một điểm mà dường như ai cũng thấy: Trước đây việc sáp nhập nặng tính hình thức hơn, muốn “hoành tránh” hơn, còn nay việc mở rộng là xuất phát từ nhu cầu phát triển của Hà Nội, của vùng Thủ đô.
Nhưng với kịch bản mở rộng lần này thì Hà Nội sẽ gấp 3 lần hiện nay. Trong khi đó, một số ý kiến cho rằng thật ra quỹ đất của Hà Nội vẫn còn chưa sử dụng hết. Phải chăng, trong đề xuất của các tác giả đề án vẫn còn vương tư tưởng “hoành tráng”?
- Theo tôi thì việc mở rộng Hà Nội hiện nay là cần thiết và mở rộng về phía Tây cũng là hợp lý. Nhưng mở rộng quá mức thì cũng có nhiều ý kiến. Các nhà đề xuất kịch bản này chắc chắn sẽ có nhiều luận điểm để chứng minh những lợi ích về kinh tế xã hội mà tôi không muốn nhắc lại ở đây. Tuy nhiên, người ta cho rằng trong đó vẫn có những lý do mang tính ứng xử.
Cụ thể, hiện nay đã có một số dự án, cơ sở hạ tầng nằm trong vùng kinh tế Thủ đô đã đứng chân trên Hà Tây từ trước, ví như Khu Công nghệ cao Hoà Lạc... Nếu bây giờ Hà Nội chỉ “ngoặm” những phần “béo bở” của Hà Tây mà trừ lại những phần “xương xẩu” thì rất là khó. Cho nên đã lấy thì lấy hết cho khỏi “đẻ” số thêm chăng. Và khi lấy cả tỉnh Hà Tây thì phải lấy nốt Mê Linh cho nó “đẹp”, tránh tình trạng da báo. Còn mấy xã thuộc huyện Lương Sơn thì có một điều mà nhiều người ngại nói đến: Nơi yên nghỉ của các công dân Thủ đô được quy hoạch về đây. Tôi không cho rằng những lý do như vậy là không xứng đáng, nhưng rõ ràng đây là một thực tế mà các nhà quy hoạch đã phải tính đến khi đề xuất Hà Nội rộng đến như vậy.
Cũng có ý kiến cho rằng kịch bản mở rộng khá bất ngờ, vì trong khoảng thời gian ngắn gần đây Chính phủ đã cho phép Hà Tây thực hiện một số chính sách theo hướng phát huy năng lực của địa phương này với tư cách là một khu vực kinh tế - xã hội độc lập? Theo ông, một dự án lớn như vậy có cần thiết phải lấy ý kiến phản biện xã hội hoặc trưng cầu dân ý?
- Đúng là Hà Đông vừa có quyết định lên thành phố chưa lâu, đầu năm 2008 Chính phủ đã đồng ý chủ trương về việc nâng Thị xã Sơn Tây lên thành phố. Hà Tây đang tiến tới là tỉnh thứ hai có 2 thành phố (tỉnh đầu tiên là Quảng
Việc mở rộng Thủ đô là một việc lớn có ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, khác hẳn với chuyện thay nước Hồ Tây trước đây. Do vậy, theo tôi nên có sự phản biện xã hội. Nhưng phản biện ở đây là cần sự tham gia góp ý của các chuyên gia, các tổ chức xã hội và các tổ chức nghề nghiệp. Điều này giúp cho các kịch bản mở rộng Hà Nội được chà xát nhiều hơn dựa trên những bằng chứng, số liệu thực tế.
Xin cảm on ông!
N.Hoàng (thực hiện)