Vào lãnh địa Pơ Mu

Nhắc đến xã vùng 3 Ngọc Chiến, người ta nghĩ ngay đến gỗ Pơ Mu, mặc dù ở nhiều nơi khác trong tỉnh Sơn La như Mộc Châu, Bắc Yên, Phù Yên cũng có loại gỗ “quý tộc” này.

 

Một ngôi nhà gỗ Pơ Mu hiện đại. (Ảnh: T.H)

 

 

Cách trung tâm huyện lỵ Mường La 40km, Ngọc Chiến là xã vùng 3 giáp với xã Nậm Khắt, huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái; nơi có độ cao trên 1.000m so với mực nước biển và được thiên nhiên ban tặng cho khí hậu mát lành hơn so với nhiều xã khác của huyện.

 

Một vài năm trở lại đây, có doanh nghiệp đầu tư trồng một số loại hoa nhiệt đới có giá trị kinh tế cao như: Hoa ly, lay ơn, hồng... Đường vào Ngọc Chiến đã trải nhựa được một nửa, còn lại là đường đất đã được mở rộng hơn. Tuy vậy, so với chục năm trước có nằm mơ cũng không dám nghĩ đường vào Ngọc Chiến lại “ngon” đến thế.

 

Đi hết 20km đường nhựa, bắt đầu vào đến đường đất bụi nhiều dốc cua rải đá lởm chởm. Thấp thoáng ven đường, một vài ngôi nhà sàn ngả màu mốc do sự khắc nghiệt của thời gian. Càng vào đến gần trung tâm xã, những ngôi nhà sàn được dựng ven đường càng nhiều.

 

Ngoài những ngôi nhà sàn cũ kỹ thì những ngôi nhà sàn mới được dựng lên bởi hàng chục tấm ván gỗ với nhiều kích cỡ và cột trụ có màu vàng mỡ gà và đỏ khá nhiều, đó chính là gỗ Pơ Mu, loại gỗ hiện có giá trên 14 triệu đồng/1m³ tại TP Sơn La.

 

Trước cổng trụ sở UBND xã Ngọc Chiến, hàng chục ngôi nhà sàn 1 tầng 3 gian rồi 2 tầng 4 gian làm bằng gỗ Pơ Mu nằm san sát còn thơm mùi gỗ. Qua trung tâm xã đến bản Đớt, hàng chục ngôi nhà sàn mới dựng rộng vài ba gian của người Thái càng trở nên óng ả hơn bởi ánh nắng chói chang. Tất cả đều 100% làm bằng gỗ Pơ Mu.

 

Ngôi nhà cổ này có mái lợp bằng gỗ Pơ Mu.  (Ảnh: T.H)

 

Đóng vai một khách tìm mua gỗ, chúng tôi hỏi mua ít gỗ Pơ Mu về dựng nhà, bà chủ nhà Lò Thị Lả, ở bản Đớt chỉ vào 1 tấm gỗ dài khoảng 2m, rộng chừng 40cm bảo: “Một tấm như thế này giá 150.000 đồng nhưng không vận chuyển đi được đâu, người ta bắt đấy. Thi thoảng có người từ ngoài huyện vào mua vài ba tấm, chứ mua nhiều không chuyển được đâu”.

 

Căn nhà sàn 2 tầng gia đình bà đang ở dựng đã lâu đều làm bằng gỗ Pơ Mu, còn căn nhà sàn Pơ Mu cách đấy chục mét bà mới dựng, sát sườn nhà này là một dãy 7 buồng tắm nước nóng cũng đều dựng bằng gỗ Pơ Mu.

 

Theo bà Lả, mấy người con của bà phải mất 10 năm đi xẻ gỗ, tích cóp rồi mua thêm mới làm được. Bản Đớt có Mó nước nóng nên một số nhà gần đấy làm buồng tắm rồi bơm nước từ Mó về mở dịch vụ tắm nước nóng, giá mỗi lần tắm từ 7.000 - 10.000 đồng. Bà Lả thật thà nói: “Chỉ có khách qua đường và một số giáo viên dạy ở đây vào tắm, thi thoảng có đoàn khách Tây nên thu nhập chả ăn thua gì vì ở đây có chỗ tắm tập thể của xã không mất tiền”. Chỉ tay vào đống gỗ Pơ Mu xếp ngay ngắn sau nhà, bà Lả bảo: “Đây là gỗ các cháu trong bản gửi bán, có người đặt tiền mua trước rồi. Dân ở đây còn nghèo lắm, chả có cái gì bán lấy tiền đâu. Ngày trước mỗi tấm gỗ chỉ 50.000 đồng nhưng giờ cũng hơn 100.000 rồi”.

 

Thực tế, khu vực bản Đớt từ lâu đã không còn bóng cây Pơ Mu, vì thế cánh thanh niên trong bản phải đi xa để tìm gỗ. Ai tìm được thì đánh dấu, chờ cơ hội khai thác. Nếu ai xẻ cây gỗ đã được người khác đánh dấu thì phải chia đôi cây gỗ ấy. Ở đây hầu như nhà nào cũng có gỗ Pơ Mu. Cánh thanh niên trong bản xẻ được gỗ, hoặc vác xuống núi bán ngay hoặc gửi lại nhà bà Lả chờ bán. Tráng A Bá, nhà ở bản Nà Nghiệp có người nhà đi xẻ gỗ bảo: “Một ngày 2 chuyến đi khai thác được khoảng 5 tấm chở xuống, mỗi tấm dài trên 1m, rộng 40cm, bán 120.000 đồng/tấm. Khu vực bản Nà Nghiệp trước đây nhiều Pơ Mu nhưng do khai thác nhiều, giờ không còn mấy”.

 

 

Không chỉ dựng vách tường nhà sàn bằng gỗ Pơ Mu, nhiều nhà trong xã còn lấy gỗ Pơ Mu để lợp mái nhà. Tuy nhiên, những ngôi nhà lợp mái Pơ Mu đa số đều là nhà cũ, đã làm cách đây vài ba chục năm.

 

“Hàng năm, chúng tôi làm các văn bản ký kết không khai thác lâm sản trái phép đến từng hộ gia đình, nhưng có lẽ do đời sống khó khăn quá, tất cả trông chờ vào việc khai thác gỗ đi bán, nhiều khi đi bắt được dân khai thác trái phép chúng tôi không xử lý mà chỉ nhắc nhở vì đi cả ngày họ mới vác được 1 khúc gỗ, mọi thứ tiền đều trông chờ vào đây cả, có những trường hợp chúng tôi phải cho ăn, cho quần áo cũ mặc”.   Anh Sòi Ngọc Dũng, Hạt trưởng Kiểm lâm huyện Mường La, Sơn La

 Anh Tráng A Sử, Phó Chủ tịch UBND xã Ngọc Chiến lý giải: Lợp mái nhà bằng gỗ Pơ Mu do gỗ này giữ được lâu, có nhà để gần trăm năm không bị mục, cong vênh gì nên người dân chuộng. Để làm mái lợp, người dân cưa ngang thân cây thành từng khúc rồi chẻ dọc theo thớ. Gỗ làm mái phải có thớ thẳng dài; vì như thế mới chẻ được thành từng tấm mỏng, có rãnh, khi mưa xuống nước mưa chảy theo rãnh không bị dột, còn nếu dùng cưa bào nhẵn thì không lợp được do độ nhẵn của bề mặt làm cho nước mưa chảy qua kẽ thấm dột.

 

Nghe anh Sử kể, từ khi sinh ra và lớn lên ở đây, anh đã thấy người dân dựng nhà bằng gỗ này, ban đầu người Thái làm trước, sau đó người Mông cũng làm. Trước đây, những đồi khu vực gần trung tâm xã đều có gỗ Pơ Mu nhưng các cụ ngày trước chặt hết, giờ phải đi xa mới có. Pơ Mu ở đây có 2 loại là vàng và đỏ, trong đó loại đỏ sử dụng lâu năm hơn...

 

Xã Ngọc Chiến có trên 1.300 hộ với 29 bản gồm 3 dân tộc Thái, Mông và Khơ Mú thì bản nào cũng có gỗ Pơ Mu. Ngay như ngôi nhà sàn 5 gian của anh Sử cũng được làm bằng gỗ Pơ Mu, cộng tất tật tiền gỗ 10m³, tiền công thợ, hoàn thành ngôi nhà anh phải bỏ ra 130 triệu đồng và mất 1 ngón tay do máy cưa chém phải. Không chỉ có Phó Chủ tịch UBND xã, nhà của một số quan chức xã cũng đều được “xây” bằng gỗ Pơ Mu. Giá mua ở đây vào khoảng 5 - 6 triệu đồng/m³. Do ngày càng khan hiếm gỗ Pơ Mu mà nhiều nhà dựng mới bằng Pơ Mu đã lợp Phiprôximăng hay tấm lợp kim loại.

 

Đường trong xã thi thoảng phải băng qua một cây cầu treo vắt qua con suối cạn lởm chởm đá tảng. Những cây cầu treo này được người dân làm vài chục năm trước và là cầu nối chính đi qua các bản khi mùa mưa đến, nước suối dâng cao. Đặc biệt, cầu treo ở đây đều được làm bằng gỗ Pơ Mu, trải qua nắng mưa, gỗ đã ngả sang màu đen xỉn. Xã Ngọc Chiến có 12 cây cầu treo thì tất cả đều được làm bằng gỗ Pơ Mu. Mỗi cây cầu treo có chiều dài đến hơn 100m, lòng cầu rộng chừng 1,4m, không thể cùng lúc đi lại 2 chiều mà chỉ qua được một chiều.

 

1 trong nhiều cây cầu treo trong xã có tuổi đời hàng chục năm làm bằng gỗ Pơ Mu. (Ảnh: T.H)

 

 

Trên địa bàn huyện Mường La có nhiều công trình xây dựng, nhất là công trình Nhà máy Thuỷ điện Sơn La và di dân tái định cư; đặc biệt tại xã Ngọc Chiến, nơi đang thi công Thuỷ điện Nậm Chiến và số hộ di dân để giải phóng mặt bằng cho công trình này, nên nhu cầu sử dụng lâm sản rất lớn. Thực tế, những hộ di dân có nhu cầu sử dụng lâm sản muốn khai thác phải lập hồ sơ trình lên các cấp từ bản tới huyện; sau khi thanh tra, xác minh thấy đúng đối tượng, chủng loại mới được kiểm lâm đóng dấu búa cho phép khai thác nhưng chỉ là các loại gỗ thông thường như thông, dổi... chứ không phải Pơ Mu.

 

Anh Sòi Ngọc Dũng, Hạt trưởng Kiểm lâm huyện Mường La cho biết: “Khai thác vì thương mại vẫn còn, đối tượng lợi dụng khai thác tận thu và di dân để mua bán rất khó ngăn chặn vì công nghệ khai thác đều bằng cưa máy, tập trung ở Nậm Păm và Ngọc Chiến, những khu vực còn có gỗ Pơ Mu. Có khi buổi sáng người dân cầm máy cưa lẻn vào rừng xẻ 1 thanh rồi về. Kiểm lâm tăng cường kiểm tra rất chặt nhưng không ngăn chặn triệt để mà chỉ hạn chế thấp nhất số vụ vi phạm”.

 

Thực tế, nhiều năm qua, lực lượng kiểm lâm đã phối hợp với công an, quân đội thành lập các đội liên ngành kiểm tra đã thu được khá nhiều gỗ lậu nhưng chủ yếu xử lý các vụ nhỏ lẻ. Toàn huyện chỉ có 13 cơ sở chế biến gỗ đều được quản lý chặt chẽ, nguồn gốc gỗ chủ yếu mua qua tang vật phát mại. Để tránh cơ quan chức năng, dân họ lại thuê thợ về tận nhà để làm gỗ. Việc cấp phép giấy khai thác gỗ Pơ Mu ở Sơn La từ trước tới nay là không có.

 

Sau cùng, anh Dũng, Hạt trưởng kiểm lâm Mường La thẳng thắn: Muốn giữ rừng cần nâng cao đời sống của bà con. Đồng thời, đưa diện tích rừng của 3 xã còn gỗ Pơ Mu, nơi có loài vượn đen tuyền quý hiếm sinh sống cần được công nhận là khu bảo tồn, có như vậy mới có lực lượng chuyên trách bảo vệ và chính sách kèm theo. Nhiều năm nay, do khai thác quá nhiều, giá trị về kinh tế cao, cây tăng trưởng rất chậm nên Pơ Mu đang có nguy cơ biến mất.

 

Trữ lượng cây Pơ Mu quý hiếm trên địa bàn huyện Mường La hiện nay chưa có tổ chức nào đánh giá, chỉ biết trên khu vực ở 3 xã Hua Trai, Nậm Păm, Ngọc Chiến huyện Mường La còn khá nhiều.   Trữ lượng gỗ rừng hiện còn của 3 xã này là trên 15.000ha liền vùng, liền khoảnh, trong đó gỗ quý hiếm chỉ có Pơ Mu còn lại là thông, dổi. Cây Pơ Mu ở khu vực này thường mọc theo dải, người dân không chặt cây tươi mà chặt những cây đã bị hạ từ trước, sau đó xẻ ra vận chuyển dần xuống núi.