Xóa bỏ độc quyền SGK: Phải sửa luật, nếu cần!

>> Năm 2007 vẫn còn độc quyền xuất bản SGK?

Không nên kết "tội " NXB Giáo dục

PGS.TS Trần Xuân Nhĩ phân tích: Trong thời gian qua có một số ý kiến khi đề cập đến vấn đề này thường cho rằng, việc độc quyền xuất bản SGK như  là "cái tội" của NXB GD. Tôi cũng không đồng ý với cách suy nghĩ như vậy, bởi việc chỉ có duy nhất NXB GD xuất bản SGK là vì Nhà nước đã giao cho họ nhiệm vụ đó. Trong nhiều thập kỷ qua họ đã cố gắng, khắc phục rất nhiều khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ.

Vì thế bây giờ chúng ta nên đặt vấn đề là NXB GD thực hiện nhiệm vụ Nhà nước đã giao như thế nào? Cái gì đã làm được, làm tốt cái gì chưa làm được cần chấn chỉnh để có được những bộ SGK tốt về nội dung, đẹp về hình thức và giá bán phù hợp.

Vậy ông đánh giá như thế nào về việc thực hiện xuất bản SGK và vai trò của NXB GD trong thời gian qua?

NXB GD được thành lập và làm công tác xuất bản SGK đã gần 50 năm, trải qua các thời kỳ khác nhau, các cuộc cải cách giáo dục họ luôn luôn đáp ứng được yêu cầu của ngành giáo dục đề ra.

Tuy nhiên, nếu nhìn lại cả một quá trình chúng ta có thể thấy, hiện nay con em chúng ta đang có được những cuốn SGK tốt cả về nội dung và chất lượng hơn trước đây rất nhiều. Tôi theo dõi trên các phương tiện thông tin đại chúng có nói là Thanh tra Chính phủ cũng đã khẳng định là SGK rẻ hơn từ 5 - 7 lần so với các loại sách khác. Hàng năm SGK được vận chuyển kịp thời đến tất cả các vùng miền, kể cả vùng sâu vùng xa trong cả nước.

Có thể nói, trong khoảng thời gian dài đó họ đã có rất nhiều đóng góp. Tuy nhiên, trong quá thực hiện cũng không tránh khỏi làm chưa được tốt. Đặc biệt là trong thập kỷ qua, quá trình thay sách giáo khoa theo chương trình mới cũng có một số điểm chưa ổn mà xã hội đã đề cập.

Cụ thể như những vấn đề gì, thưa ông?

Ví dụ như việc thành lập các hội đồng biên soạn SGK chưa huy động được đầy đủ các lực lượng xã hội, nhất là đội ngũ giáo viên trực tiếp đứng lớp có kinh nghiệm tham gia biên soạn sách. NXB GD cũng là đơn vị đề xuất hội đồng thẩm định mà chưa lấy ý kiến rộng rãi. Chính vì thế, tỷ lệ người viết SGK phần lớn là giáo sư đại học nên họ đưa vào SGK quá nhiều kiến thức chưa phù hợp với học sinh. Một vài cuốn SGK còn có  sai sót chỗ này chỗ khác.

Và theo ý kiến cá nhân tôi, chương trình hiện nay cần phải lược bỏ bớt một số chỗ quá nặng không cần thiết và bổ sung thêm phần kiến thức về ngoại ngữ và tin học cho học sinh. Số lượng sách tham khảo quá nhiều, đó là điều không cần thiết. Cần phải chỉ đạo giữ gìn SGK để dùng trong nhiều năm, tiết kiệm được tiền của cho gia đình học sinh.

Theo ông, tại sao Thanh tra Chính phủ vẫn đề nghị Bộ GD&ĐT cần nghiên cứu cơ chế xoá bỏ độc quyền xuất bản SGK?

Như tôi đã nói, trong quá trình thực hiện xuất bản SGK của NXB GD không phải là chỗ nào cũng đã tốt. Đặc biệt, cơ chế độc quyền này đã duy trì rất lâu rồi nên có chỗ không còn phù hợp trong tình hình hiện nay. Trong cơ chế  và điều kiện hiện nay có một số khâu trong xuất bản có thể thay đổi cách làm để có được những bộ SGK tốt, rẻ và phù hợp với học sinh hơn.

Tuy nhiên để giải quyết được vấn đề này cần phải phân biệt được hai vấn đề, hai khâu trong quy trình xuất bản: Thứ nhất là làm sao để có nội dung SGK tốt hơn và thứ hai là làm sao có một cơ chế in ấn, phát hành như thế nào để giảm được giá sách và cung ứng kịp thời đầy đủ cho học sinh trên cả nước.

Hai giải pháp  NXB GD  đề xuất chưa thật hợp lý

Ông có giải pháp để có nội dung SGK tốt hơn, rẻ hơn?

Tôi có đọc trên các phương tiện thông tin đại chúng về giải pháp mà ông giám đốc NXB GD đã đưa ra, đó là dựa trên một bộ chương trình đã được ban hành, các nhà xuất bản sẽ cùng được tham gia soạn, in ấn, phát hành SGK. Theo tôi nghĩ, việc biên soạn sách không chỉ các NXB mà nên cho phép cả các tổ chức, cá nhân đều được tham gia biên soạn. Nhà nước sẽ thành lập những Hội đồng có tầm để  xét chọn những bộ SGK tốt nhất cho học sinh dùng.

Nói cách khác, là nên tổ chức thi tuyển bản thảo SGK cho các bộ môn. Sau đó nên tổ chức việc đấu thầu, in ấn một cách công khai, dân chủ, rành mạch. Và tất nhiên đã đấu thầu thì ai là người đưa ra giá rẻ nhất, hợp lý nhất thì sẽ chọn người đó. Tuy nhiên, trong việc xuất bản SGK cũng có những đặc thù cần chú ý.

Một bộ SGK thường có số lượng bản in lớn thì cũng có những loại sách dùng cho nhà trường nhưng số lượng bản in không nhiều. Do vậy cần phải tính toán, tổ chức làm sao để đảm bảo được lợi ích và trách nhiệm của những người tham gia xuất bản SGK trong cả hai dòng sách này.

Ngoài phương án như ông vừa nhắc đến, NXB GD cũng đề xuất: Dựa trên một chương trình đã được phê duyệt, các nhà xuất bản đều được tham gia biên soạn sách SGK và tự tổ chức in ấn, phát hành. Các địa phương có thể tự lựa chọn và mua bộ sách nào mà họ cho là tốt nhất. Đây cũng là cách mà một số nước phát triển đang áp dụng. Ông có bình luận gì về phương án này không?

Theo tôi, với điều kiện ở nước ta hiện nay, nếu thực hiện theo kiểu "trăm hoa đua nở" như vậy dễ dẫn đến tình trạng lộn xộn. Tuy nhiên nếu chỉ duy trì một bộ SGK duy nhất trong cả nước như hiện nay cũng không phù hợp. Theo tôi, hiện nay ở nước ta ít nhất là có hai vùng mà ở đó điều kiện học của học sinh có sự khác nhau khá rõ rệt. 

Thứ nhất là các thành phố và vùng nông thôn tương đối phát triển; nhóm thứ hai là các địa phương thuộc vùng núi, vùng sâu vùng xa. Việc xây dựng một chương trình chung để thống nhất chuẩn kiến thức cho học sinh là cần thiết, tuy nhiên cần phải có những bộ SGK phù hợp với từng vùng, nhất là bậc tiểu học. Nếu duy trì một bộ SGK nghĩa là ta đánh đồng điều kiện học tập của học sinh ở các vùng miền khác nhau. Nếu như vậy thì tình trạng lưu ban, bỏ học, "ngồi nhầm lớp" của học sinh ở những vùng có điều kiện khó khăn sẽ vẫn xẩy ra.

Ở Singapore, một nước có nền giáo dục khá phát triển nhưng SGK vẫn có hai bộ có trình độ gọi là sách loại A và sách loại B để các trường học chọn giảng dạy.

Nghĩa là theo ông nên có một phương án thứ ba?

Đúng vậy. Tuy nhiên phương án này cũng là dựa trên hai phương án mà NXB GD đưa ra. Theo tôi, hai phương án của NXB GD đều có cái được và chưa được, nếu "chỉ chọn cái này mà không chọn cái kia và ngược lại" thì cũng không ổn. Nên kết hợp cả hai phương án đó.

Cụ thể là chỉ có một chương trình, cho phép mọi người được quyền tham gia biên soạn, nên thành lập các hội đồng để tuyển chọn những bộ SGK tốt nhất và phù hợp nhất với điều kiện với từng vùng miền như đã nêu trên. Còn khâu in ấn, phát hành thì sẽ đấu thầu công khai, rành mạch.

Chúng ta đã từng thực hiện một chương trình nhiều bộ SGK

Thưa ông, nhưng nếu thực hiện theo cách này sẽ vướng, vì Luật Giáo dục năm 2005 đã quy định là chỉ có một chương trình và một bộ sách SGK?

Luật là gì? Luật là do con người đặt ra để thống nhất hành động nhằm đạt được một lợi ích chung nào đó cho toàn xã hội. Nhưng nếu nó không còn phù hợp, không đem lại lợi ích thì phải sửa. Theo tôi, không nên quan niệm luật là một cái gì đó bất biến. Mà cũng không nên có suy nghĩ, luật đã ban hành ra thì phải đợi đến một lúc nào đó mới được sửa. Nếu cứ phải chờ như vậy thì nhiều khi luật trở thành một rào cản, làm chậm sự phát triển.

Mà tôi nghĩ  bây giờ nếu thấy điểm này không còn phù hợp thì Chính phủ, mà thực chất ở đây là Bộ GD&ĐT nên có một tờ trình với Quốc hội để sửa luôn trong kỳ họp sắp tới. Nếu nó hợp lý thì tôi nghĩ Quốc hội sẽ sáng suốt thông qua và  nếu nó đã rõ ràng như vậy thì cũng không mất nhiều thời gian của Quốc hội.

Và đây cũng không phải là một ngoại lệ, mới đây Quốc hội cũng đã rất nhanh chóng thông qua việc sửa đổi bổ sung một điểm liên quan đến vấn đề phong tặng danh hiệu anh hùng cho thành phố trong Luật Thi đua khen thưởng đó thôi.

Hơn nữa, việc có nhiều bộ SGK cho phù hợp với từng vùng miền cũng đã có tiền lệ trong giáo dục. Trước đây, khi nguyên  Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình còn làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục cũng đã từng có 3 bộ sách SGK tiểu học dùng cho vùng miền khác nhau. Đối với môn Toán và môn Văn ở bậc THPT đã từng có hai bộ SGK cho mỗi môn để thầy giáo lựa chọn giảng dạy.  Tôi nghĩ, nếu chúng ta đã nhận thấy đâu là cái có lợi cho dân, cho học sinh thì sẽ nhanh chóng thực hiện được thôi. 

Xin cảm ơn ông!

Thuỷ Thanh