Xưởng đóng “tàu không số” chưa nhiều người biết
Giadinh.net - Những kỉ niệm, những câu chuyện về những con tàu không số đã đi vào kí ức những người con làng Trung Kiên, xã Nghi Thiết, huyện Nghi Lộc (Nghệ An) như những huyền thoại.
Gần 50 năm, kể từ ngày con tàu không số đầu tiên được xuất xưởng từ làng Trung Kiên, nay chỉ còn lại duy nhất một nghệ nhân là cụ Phan Anh Phúc. Thế nhưng, đến nay làng nghề này vẫn chưa được công nhận là một trong những nơi đóng “tàu không số”.
Nhân chứng còn lại
Cụ Phan Anh Phúc năm nay đã 75 tuổi nhưng vẫn còn nhớ như in những ngày hào hùng xưa. Vào khoảng những năm 1959-1971, những người thợ có tay nghề giỏi nhất của làng được lựa chọn để đóng mới những con tàu kỳ lạ. Lúc đó, không ai biết là đóng tàu gì, chỉ biết nó rất khác những con tàu bình thường từ kiểu dáng đến kết cấu.
Và nữa, mỗi người chỉ được tham gia đóng một tàu. Lúc đó, họ chỉ biết làm theo sự chỉ đạo của một cán bộ người Miền Nam, thuộc Uỷ ban Thống nhất Trung ương. Sau này, Ban liên lạc cựu chiến binh đoàn “tàu không số” Nghệ Tĩnh mới công bố đó là đồng chí Trần Tấn Mới, người được Uỷ ban Thống nhất Trung ương cử về Nghệ An để chỉ đạo đóng “tàu không số”. Hợp tác xã đóng tàu Trung Kiên vinh dự được giao nhiệm vụ này.
 |
|
Cụ Phúc với vật chứng duy nhất là chiếc áo ông Hưng tặng ngày trước. |
Theo tài liệu của Ban liên lạc cựu chiến binh đoàn tàu không số Nghệ Tĩnh, tất cả số tàu do HTX Trung Kiên sản xuất đã được giao cho tập đoàn đánh cá Sông Gianh (Tiểu đoàn 603 ngụy trang), đơn vị được giao nhiệm vụ mở đường vận tải trên biển (đường Hồ Chí Minh trên biển). Những chiếc tàu kì lạ ấy được đóng hai đáy, thành và mũi tàu được đóng rỗng, mục đích là để giấu vũ khí, che mắt địch.
Và chuyến tàu đầu tiên thực hiện nhiệm vụ ấy do đồng chí Nguyễn Bất chỉ huy, xuất phát vào đêm 30 Tết năm 1950. Tiếc thay tàu vào đến Hồ Chuối (Quảng Nam) thì bị địch bắt, 5/6 thuỷ thủ đã anh dũng hy sinh. Chiếc thứ hai cũng xuất bến từ HTX Trung Kiên đã cập bến Vạm Lũng (Cà Mau) an toàn vào ngày 18/4/1962, chính thức khai thông đường Hồ Chí Minh trên biển. Được tin này, Bác Hồ đã gửi thư khen ngợi.
Cụ Phúc kể: “Trong số những người tham gia đóng “tàu không số” ngày ấy, tôi cũng vào loại bậc em, nghĩa là tôi được tham gia đóng tàu vào năm 1968, tổ tôi gồm 5 người là ông Cảnh, ông Bé, ông Nhậm, ông Diên và tôi. Hồi đó tôi vừa mới xuất ngũ, về quê tham gia đóng tàu ở HTX Trung Kiên do ông Mến làm chủ nhiệm HTX (Anh hùng lao động Nguyễn Thân Mến). Một hôm tôi được ông Mến gọi lên, giao nhiệm vụ đóng một con tàu kiểu mới. Tôi được giao làm trong khoang máy, mọi cấu trúc do ông Hưng hướng dẫn, tàu này được chia làm 4 khoang.
Hồi đó, có ai nói đến chuyện “tàu không số” với đường Hồ Chí Minh trên biển đâu. Chúng tôi chỉ được thông báo là đóng tàu đánh cá thôi. Có lần tôi mạnh dạn hỏi ông Hưng nhưng ông ấy đánh trống lảng. Ông ấy còn giải thích với anh Nhậm là làm 2 đáy để cất vật dụng tránh cướp biển. Dù vậy các anh em đều biết mình đang làm nhiệm vụ đặc biệt, nên ai cũng hăng say. Và chúng tôi, ai cũng thầm vui vì tin tưởng ngày thống nhất đã cận kề”.
Cụ Phúc như sực nhớ ra điều gì.... đoạn, cụ lôi ra từ trong hòm một chiếc áo bộ đội đã sờn cũ, ánh mắt loé lên niềm vui. “Đây là kỉ vật mà ông Hưng ngày ấy đã tặng tôi, hẹn ngày trở lại. Vậy mà... chờ mỏi cả mắt mấy chục năm trời vẫn chẳng thấy ông ấy mô (đâu)”. Nói đến đây cụ rơm rớm nước mắt: “Không biết ông ấy còn sống nữa hay không”? Rồi cụ khoe: “Ngày đó, ông Hưng còn biếu tôi cả giấy giới thiệu để mua một đôi vành xe đạp Liên Xô nữa chứ”.
 |
|
Một xưởng đóng tàu nhỏ. |
Nỗi buồn làng nghề 700 tuổi
Làng Trung Kiên còn có tên gọi là làng Hoàng Lao. Không ai biết làng hình thành tự bao giờ, chỉ biết gia phả dòng họ Bùi có đoạn ghi: “Tướng Bùi Văn Thôn đã từng mộ quân ở các làng Cửa Xá để chặn đánh Triệu Đà...”. Nghề đóng tàu ở đây có từ rất sớm. Hai đạo sắc phong cho cụ tổ Nguyễn Biện Thông của vua Lê Trung Hưng có ghi, đại ý: phong cho cai quản 100 hộ dân là thợ đóng tàu thuyền và kiêm cả việc huấn luyện vận tải quân lương.
Ở làng Trung Kiên ngày nay vẫn còn đền thờ Quan Hậu. Tương truyền, năm Nhâm Tuất (1442), trong một cuộc tuần du, thuyền của vua Lê bị mắc cạn ở xã Ích Hậu (Hà Tĩnh), nhóm thợ Hoàng Lao đã được triệu vào để cứu giá. Ông Quan Hậu đã thông minh cắt đôi con thuyền an toàn, được vua ban thưởng, vinh phong công trạng là Quan Hậu thần châu công.
Với một bề dày như thế, làng nghề Trung Kiên cũng đã có những tháng ngày “hoàng kim”. Mỗi năm làng nghề Trung Kiên đóng mới trên 100 tàu thuyền và sửa chữa hàng trăm tàu thuyền khai thác hải sản và vận tải trong vùng. Doanh thu năm cao nhất đạt gần 100 tỷ đồng.
Nhưng nay mọi việc đã khác, ông Nguyễn Gia In - Chủ nhiệm Hợp tác xã làng nghề Trung Kiên ngậm ngùi: Chuyện bắt đầu từ năm 2006, dự án xây dựng rừng ngập mặn ven biển, có hơn 0,4 ha cây sác được trồng ngay sát luồng lạch ra vào của tàu thuyền làng nghề, đã trở thàng những tấm lưới khổng lồ ngăn phù sa khiến cho luồng lạch có độ sâu 1,5-3m trở thành sân chơi cho trẻ con trong vùng mỗi khi nước xuống”.
Không có nước, mỗi khi đóng xong tàu, muốn hạ thuỷ phải chờ nước lên, khi có nước, các chủ xưởng lại phải huy động hàng chục lao động nạo vét luồng. Những con tàu có công suất trên 100 CV phải kê trên 2 tàu nhỏ mới len lỏi ra khỏi luồng được, chi phí cho những lần giao tàu cho khách mất thêm hàng chục triệu đồng. Trước những khó khăn đó, làng nghề đã phải làm đơn gửi lên các cấp chính quyền xem xét.
Năm 2007, UBND tỉnh Nghệ An đã có quyết định hỗ trợ làng nghề 300 triệu đồng để khơi thông luồng lạch. Người dân đóng góp thêm vì theo tính toán dự án này phải mất khoảng 1 tỷ đồng. Ông In cho biết thêm: Sau một thời gian dài, giai đoạn 1 được triển khai, luồng lạch tạm thời được khơi thông, nhưng khi đó số lượng khách hàng đến với Trung Kiên cũng đã ít đi. Với quyết tâm bằng mọi cách phải phát triển và giữ nghề, nhiều tổ hợp đã cử người đi khắp nơi như: Quảng Ninh, Hải Phòng, Thanh Hoá, Hà Nội... để tìm đầu mối và đóng tàu. Sau những chuyến đi như vậy, một số đối tác nước ngoài như Na Uy, Thụy Điển... đã về tham quan làng nghề để ký kết làm ăn. Thế nhưng, tất cả đều thất bại.
 |
|
Một sản vật vừa xuất xưởng của làng nghề. |
Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Văn Vinh, Chủ tịch UBND xã Nghi Thiết cho biết: là làng nghề có trên 700 năm tuổi, thế nhưng hiện nay cơ sở vật chất và vốn ở đây vẫn còn thiếu thốn. Mặc dù năm 2003, tỉnh có phê duyệt dành cho làng nghề 4,7 ha đất để qui hoạch sản xuất, nhưng đã phải dừng lại vì nằm trong qui hoạch khu kinh tế Đông Nam.
Hiện nay, làng nghề Trung Kiên cũng chưa có nổi một văn phòng làm việc, chứ nói gì đến phòng truyền thống, phòng giới thiệu mẫu mã các mặt hàng... Không có bìa đất, sản xuất chững lại, không vay vốn được ngân hàng... Trong khi đó, giá gỗ ngày càng cao, giá xăng dầu tăng, tàu cá nằm bờ, khách hàng đến với Trung Kiên ngày càng ít hơn, khiến khó khăn nối tiếp khó khăn. Trước đây, làng có 70 tổ hợp với 700-800 lao động làm việc, cả làng ồn ào nhộn nhịp trong tiếng cưa xẻ, máy bào... nhưng hiện nay chỉ còn lại 6 tổ hợp với hơn 200 lao động làm cầm chừng để giữ lấy nghề, nhiều lao động đã bỏ làng đi làm ăn.
Chúng tôi rời làng nghề Trung Kiên khi hoàng hôn xuống, trong tôi vẫn day dứt bởi lời tâm sự của Chủ tịch xã Nghi Thiết, Nguyễn Văn Vinh, mỗi lần nhắc đến huyền thoại những con tàu không số, không những các cụ cao niên mà các lớp con cháu làng trung Kiên vẫn lấy đó làm niềm tự hào.
Ông Vinh còn cho biết, nguyên Chủ tịch nước Lê Đức Anh, người 2 lần đi trên “tàu không số” vào Nam đã cũng đã có thư gửi lãnh đạo 2 tỉnh Nghệ - Tĩnh và Bộ tư lệnh Hải quân đề nghị thẩm định xây dựng khu di tích đoàn “tàu không số” tại Nghệ An. “Chúng tôi đã có hồ sơ đề nghị gửi lên Bộ Tư lệnh Hải quân nhưng không hiểu vì sao đến hôm nay vẫn chưa được công nhận là địa điểm đóng tàu không số”, ông Vinh nói.
|
Trong hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc, những người thợ đóng tàu Trung Kiên lại nêu cao tinh thần yêu nước, lăn xả với những nhịp cầu, chuyến phà và hàng ngàn con tàu ra trận. Thợ của làng Trung Kiên trong đội quân dân công hỏa tuyến đã đóng nên 12 chiếc phà, 4 cây cầu vững chãi trên sông Lô, góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ lẫy lừng. Giặc Pháp điên cuồng lồng lộn với những chiếc tàu vận tải của làng Trung Kiên, chúng hòng đốt cháy nơi sản sinh ra những “con rồng” đáng sợ ấy. Tháng 5/1952, chúng thả bom đốt cháy làng Trung Kiên, hàng trăm nóc nhà bị cháy rụi, hơn ba mươi người bị giết hại. Đến thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, làng Trung Kiên cũng nhiều lần hứng chịu bom giặc. |
Hồ Hà