Bệnh do não mô cầu có thể diễn tiến tối cấp: 5 dấu hiệu cha mẹ không nên bỏ qua
GĐXH - Bệnh do não mô cầu tuy không phổ biến nhưng có thể diễn tiến rất nhanh, gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết và tử vong trong thời gian ngắn. Trẻ sốt cao, li bì, tay chân lạnh hoặc xuất hiện ban tím bất thường cần được đưa đi cấp cứu ngay, không chờ ban lan rộng mới xử trí.
Bệnh do não mô cầu là một trong những bệnh nhiễm khuẩn nguy hiểm bởi các triệu chứng ban đầu có thể không đặc hiệu, dễ bị nhầm với những bệnh nhiễm trùng thông thường. Khi vi khuẩn xâm nhập vào máu hoặc gây viêm màng não, tình trạng người bệnh có thể xấu đi chỉ trong vài giờ nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
TS.BS Lê Kiến Ngãi, Trưởng khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn, Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết, việc kiểm soát bệnh do não mô cầu gặp nhiều thách thức do vi khuẩn có thể tồn tại ở vùng mũi họng của người khỏe mạnh mà không biểu hiện triệu chứng. Dù không mắc bệnh, những người mang vi khuẩn vẫn có thể trở thành nguồn lây khi tiếp xúc gần với người khác, thông qua dịch tiết đường hô hấp phát tán khi ho hoặc hắt hơi.
Sau khi xâm nhập vào cơ thể, não mô cầu có thể vượt qua hàng rào niêm mạc, đi vào máu hoặc xâm nhập màng não, gây ra những tình trạng nghiêm trọng như nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não cấp. Do người mang vi khuẩn thường không có dấu hiệu nhận biết rõ ràng, nguy cơ lây truyền có thể âm thầm diễn ra trong cộng đồng, khiến việc truy tìm nguồn lây và ngăn chặn chuỗi lây nhiễm trở nên phức tạp hơn.
Bệnh do não mô cầu có thể diễn tiến tối cấp, vì vậy trẻ có biểu hiện li bì, khó đánh thức, tay chân lạnh hoặc thở nhanh cần được cấp cứu kịp thời.
Bệnh do não mô cầu nguy hiểm thế nào?
Não mô cầu là vi khuẩn Neisseria meningitidis, có khả năng gây nhiều thể bệnh, trong đó đáng lo ngại là viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết. Bệnh có thể gặp ở nhiều lứa tuổi, nhưng trẻ nhỏ và người sống, học tập trong môi trường tập trung đông người cần được chú ý đến nguy cơ phơi nhiễm.
Điểm nguy hiểm của bệnh là diễn tiến có thể rất nhanh. Người bệnh ban đầu có thể sốt, mệt mỏi, đau đầu hoặc nôn, những biểu hiện dễ gặp trong nhiều bệnh lý khác. Khi nhiễm khuẩn tiến triển, người bệnh có thể xuất hiện rối loạn ý thức, tụt huyết áp, tổn thương nhiều cơ quan và nguy cơ tử vong.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), bệnh do não mô cầu có thể trở nên đe dọa tính mạng trong vài giờ. Vì vậy, khi nghi ngờ trẻ mắc bệnh, cha mẹ không nên tự theo dõi kéo dài tại nhà hoặc chờ xuất hiện đầy đủ các triệu chứng điển hình mới đưa trẻ đi khám.
5 dấu hiệu cảnh báo bệnh do não mô cầu cha mẹ cần nhận biết
1. Sốt cao đột ngột, tình trạng toàn thân xấu nhanh
Sốt là một trong những dấu hiệu thường gặp khi mắc bệnh do não mô cầu. Trẻ có thể sốt đột ngột, rét run, mệt nhiều hoặc có biểu hiện khác thường so với những lần sốt thông thường.
Điều cha mẹ cần chú ý không chỉ là nhiệt độ cơ thể mà còn là tình trạng toàn thân của trẻ. Nếu trẻ sốt kèm li bì, khó đánh thức, thở nhanh, tay chân lạnh, đau nhiều hoặc tình trạng xấu đi nhanh chóng, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế cấp cứu.
Không thể chỉ dựa vào mức sốt để xác định hay loại trừ bệnh do não mô cầu. Trẻ có dấu hiệu nguy hiểm cần được đánh giá y tế khẩn cấp, ngay cả khi chưa xuất hiện ban trên da.
2. Đau đầu, nôn, cứng gáy hoặc sợ ánh sáng
Khi não mô cầu gây viêm màng não, người bệnh có thể xuất hiện sốt, đau đầu, cứng gáy, buồn nôn hoặc nôn, nhạy cảm với ánh sáng và thay đổi ý thức.
Ở trẻ nhỏ, các biểu hiện đôi khi khó nhận biết hơn. Trẻ có thể quấy khóc bất thường, bú kém, ít hoạt động, khó đánh thức hoặc có thóp phồng. Cha mẹ cần đặc biệt lưu ý nếu những dấu hiệu này xuất hiện cùng sốt hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh.
Các triệu chứng không nhất thiết xuất hiện đầy đủ ở mọi bệnh nhân. Do đó, không nên chờ trẻ có biểu hiện cứng gáy mới nghĩ đến nguy cơ viêm màng não.
3. Xuất hiện ban tím, chấm xuất huyết hoặc tử ban
Một dấu hiệu nguy hiểm của nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu là các chấm xuất huyết hoặc ban màu đỏ tím trên da. Khi bệnh tiến triển nặng, những tổn thương này có thể lan rộng, chuyển thành mảng xuất huyết hoặc hoại tử, đôi khi có hình dạng giống ngôi sao.
Khác với nhiều dạng ban thông thường, các nốt xuất huyết do nhiễm khuẩn huyết có thể không nhạt màu khi ấn lên. Tuy nhiên, cha mẹ không nên dựa riêng vào phép thử này để tự chẩn đoán bệnh.
Đặc biệt, không phải trẻ mắc bệnh do não mô cầu nào cũng xuất hiện tử ban ngay từ đầu. Ban có thể xuất hiện muộn, trong khi tình trạng nhiễm khuẩn đã tiến triển nặng. Nếu trẻ sốt kèm ban tím bất thường, chấm xuất huyết hoặc có biểu hiện toàn thân xấu đi, cần gọi cấp cứu hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.
4. Tay chân lạnh, thở nhanh, trẻ li bì
Khi vi khuẩn xâm nhập vào máu và gây nhiễm khuẩn huyết, trẻ có thể xuất hiện những dấu hiệu cho thấy tuần hoàn và chức năng cơ quan đang bị ảnh hưởng. Các biểu hiện đáng lo ngại gồm tay chân lạnh, thở nhanh, mệt lả, đau cơ dữ dội, da tái hoặc rối loạn ý thức.
Đây là những dấu hiệu cần được cấp cứu khẩn cấp. Cha mẹ không nên chờ trẻ nổi ban, sốt cao hơn hoặc xuất hiện thêm triệu chứng mới mới tìm kiếm sự trợ giúp y tế.
5. Trẻ thay đổi hành vi, bú kém hoặc khó đánh thức
Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, bệnh có thể không biểu hiện theo cách điển hình như ở trẻ lớn. Trẻ có thể bỏ bú, quấy khóc kéo dài, khó dỗ, ít vận động hoặc phản ứng kém hơn bình thường.
Nếu trẻ có những biểu hiện bất thường này, đặc biệt khi kèm sốt, nôn, thở nhanh hoặc tay chân lạnh, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám ngay. Việc tự cho trẻ dùng thuốc hạ sốt rồi chờ theo dõi có thể làm chậm thời điểm phát hiện bệnh nguy hiểm.
Người lành mang não mô cầu có thể khiến bệnh lây lan âm thầm
Não mô cầu lây truyền từ người sang người chủ yếu qua dịch tiết đường hô hấp khi tiếp xúc gần, kéo dài hoặc tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, dịch tiết của người mang vi khuẩn. Đáng chú ý, người mang vi khuẩn ở vùng mũi họng có thể không có triệu chứng nhưng vẫn có khả năng truyền vi khuẩn cho người khác.
Điều này khiến việc xác định nguồn lây không phải lúc nào cũng đơn giản. Một người khỏe mạnh bề ngoài không đồng nghĩa chắc chắn không mang vi khuẩn. Tuy vậy, không phải tất cả người mang não mô cầu đều phát triển thành bệnh xâm lấn; nguy cơ mắc bệnh còn phụ thuộc nhiều yếu tố.
Trường học, nhà trẻ và những nơi sinh hoạt tập thể là môi trường cần chú ý thực hiện các biện pháp phòng lây nhiễm. Các biện pháp thiết thực gồm mở cửa thông thoáng lớp học, giữ vệ sinh cá nhân, che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, rửa tay thường xuyên và không dùng chung cốc uống nước hay đồ dùng tiếp xúc trực tiếp với miệng.
Khi xuất hiện trường hợp mắc bệnh, người tiếp xúc gần cần thực hiện hướng dẫn của cơ quan y tế. Một số trường hợp tiếp xúc gần có thể được chỉ định dùng kháng sinh dự phòng; việc này phải do nhân viên y tế đánh giá, không tự mua kháng sinh để sử dụng.
Tiêm vaccine phòng não mô cầu: Cần chọn đúng nhóm huyết thanh
Tiêm vaccine là một trong những biện pháp quan trọng để phòng bệnh do não mô cầu. Tuy nhiên, phụ huynh cần hiểu rằng không phải mọi vaccine đều phòng được tất cả các nhóm huyết thanh của vi khuẩn.
Tại Việt Nam, các vaccine hiện có giúp phòng những nhóm huyết thanh phổ biến gồm B và các nhóm A, C, W, Y; một số vaccine phối hợp phòng nhóm B và C. Phạm vi bảo vệ phụ thuộc vào từng sản phẩm và thành phần vaccine.
Vì vậy, trẻ đã tiêm vaccine não mô cầu nhóm B không đồng nghĩa đã được bảo vệ trước các nhóm A, C, W và Y. Ngược lại, vaccine tứ giá phòng A, C, W, Y cũng không thay thế vaccine phòng nhóm B.
Độ tuổi bắt đầu tiêm, số mũi và khoảng cách giữa các mũi khác nhau tùy vaccine. Một số loại có thể dùng từ những tháng đầu đời, trong khi loại khác có giới hạn tuổi hoặc lịch tiêm riêng. Cha mẹ nên mang theo sổ tiêm chủng của trẻ đến cơ sở tiêm chủng để được tư vấn loại vaccine và lịch tiêm phù hợp, thay vì tự ghép lịch tiêm theo thông tin trên mạng.
Không nên đợi đến khi địa phương xuất hiện ca bệnh mới tìm hiểu việc tiêm phòng. Đồng thời, vaccine không thay thế việc nhận biết triệu chứng và xử trí cấp cứu khi nghi ngờ nhiễm bệnh.
Chủ động phòng bệnh từ gia đình đến trường học
Để giảm nguy cơ lây truyền não mô cầu, gia đình và nhà trường cần duy trì môi trường thông thoáng, vệ sinh bề mặt thường xuyên, hướng dẫn trẻ rửa tay và thực hành vệ sinh hô hấp. Không dùng chung cốc uống nước, đồ dùng cá nhân tiếp xúc với miệng cũng là biện pháp nên duy trì.
Khi trẻ có biểu hiện nghi ngờ bệnh, cần đưa trẻ đi khám ngay và thông báo rõ các triệu chứng, thời điểm khởi phát cũng như thông tin tiếp xúc nếu có. Nếu nghi ngờ bệnh do não mô cầu, việc chẩn đoán và điều trị khẩn cấp tại cơ sở y tế có vai trò quyết định.
Bệnh do não mô cầu không phổ biến như nhiều bệnh nhiễm trùng thông thường, nhưng hậu quả có thể rất nghiêm trọng nếu bỏ lỡ thời điểm xử trí. Cha mẹ cần ghi nhớ những dấu hiệu cảnh báo như sốt kèm li bì, cứng gáy, tay chân lạnh, thở nhanh hoặc ban tím bất thường; đồng thời chủ động rà soát lịch tiêm vaccine của trẻ để có biện pháp phòng bệnh phù hợp.
