Bộ từ điển thuốc Nam độc nhất vô nhị của lương y bốc thuốc bằng thơ

Chủ nhật, 07:25 11/05/2014 | Sống khỏe

GiadinhNet - Với mong muốn lưu giữ những bài thuốc Nam của dân tộc, phổ biến kiến thức cho nhân nhân một cách dễ hiểu, dễ nhớ và dễ sử dụng, lương y Nguyễn Hoán (64 tuổi, trú tại P. Nam Bình, TP. Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình) đã nảy sinh ý tưởng viết một tập diễn ca thuốc Nam.

Bộ từ điển thuốc Nam độc nhất vô nhị của lương y bốc thuốc bằng thơ 1

Lương y Nguyễn Hoán chia sẻ về những bài thuốc được viết bằng thơ. Ảnh TG

Sau nhiều năm miệt mài nghiên cứu và sáng tác, cuối cùng ông cũng đã hoàn thành hai tập diễn ca mang tên “Thuốc Nam chữa bệnh từ Cố đô Hoa Lư”. Mỗi bài thuốc được ông chuyển tải thành những vần thơ mộc mạc, uyển chuyển khiến người đọc dễ dàng tiếp nhận.

Ý tưởng độc đáo

Lương y Nguyễn Hoán sinh ra ở một vùng quê nghèo miền núi thuộc huyện Nho Quan, nơi được thiên nhiên ban tặng nguồn Nam dược dồi dào, phong phú. Đặc biệt, nhờ có ông nội làm nghề dạy học và bốc thuốc nên ông đã sớm ý thức được giá trị lớn lao của thuốc Nam và gắn bó với ngành Y. Năm 17 tuổi, cậu thanh niên Nguyễn Hoán theo học tại Trường Y sĩ Nam Định. Năm 1969, Nguyễn Hoán ra trường và vác ba lô lên vai tình nguyện nhập ngũ và đi chiến trường. Vào quân đội, Nguyễn Hoán đảm nhiệm vai trò là chiến sĩ quân y. Ông đã cùng đồng đội vượt Trường Sơn, qua Lào, Campuchia vào tận miền Tây Nam bộ (Quân khu 9). Đến đâu, ở đâu, Nguyễn Hoán cũng để tâm tìm hiểu cây cỏ, hoa lá và những dược liệu để cứu chữa cho đồng đội và nhân dân. Qua đó, Nguyễn Hoán cũng đã học hỏi được ở nhân dân, ở đồng nghiệp nhiều bài thuốc dân tộc, dân gian đáng quý.

Đến năm 1976, Nguyễn Hoán chuyển ngành tiếp tục đi học y sĩ rồi về công tác tại Sở Y tế Hà Nam Ninh (cũ). Đến năm 1992, sau khi tỉnh Ninh Bình được tái lập, Nguyễn Hoán về công tác tại sở Y tế Ninh Bình. Qua những cương vị công tác khác nhau và cuối cùng là Phó Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền Ninh Bình, ông không ngừng học hỏi, tích lũy những kiến thức về y dược học cổ truyền.

Nhiều năm qua, lương y Nguyễn Hoãn đã ấp ủ ý tưởng viết một tập diễn ca về thuốc Nam. Ông nhận thấy phổ biến kiến thức về Đông y, Nam y cho nhân dân không gì bằng con đường thơ ca, vì đó là cách dễ nhớ, dễ thuộc nhất. Ngày qua ngày, ông đã tập trung, cặm cụi vừa nghiên cứu các vị thuốc, vừa đặt lời ca để thực hiện ý tưởng đó. Cuối cùng, sau 2 năm miệt mài sáng tác thì 2 tập diễn ca “Thuốc Nam chữa bệnh từ Cố đô Hoa Lư” của ông cũng đã hoàn thành.

Trong quá trình viết tập diễn ca, lương y Nguyễn Hoán đã bám sát từng bài thuốc, vị thuốc, từng chứng bệnh, vì đây trước hết là một tập sách khoa học về y học. Ông cũng rất chú trọng ngôn từ sao cho giản dị, trong sáng, dễ hiểu, dễ phổ biến tới đông đảo nhân dân. Mỗi chứng bệnh đều được nêu rõ nguyên nhân, triệu chứng bệnh và cách chữa trị. Có bệnh, tác giả giới thiệu đến 2-3 bài thuốc chữa cho thuận tiện với từng hoàn cảnh. Có nhiều bài ông đã chọn lời, cấu tứ cho mượt mà, bóng bẩy, ý nhị nhưng không hề sai lạc nội dung bài thuốc.

Nếu xét về mặt nghệ thuật văn học thì “Diễn ca thuốc Nam chữa bệnh từ Cố đô Hoa Lư” của Nguyễn Hoán có thể chưa đạt tới độ hoàn hảo. Nhưng một điều chắc chắn, nếu ông không có tâm hồn thơ, năng khiếu làm thơ, thể hiện cảm xúc nhân sinh bằng những vần thơ thì ông không thể có được những bài thuốc bằng thơ sinh động đến vậy. Qua những chặng đường, những chuyến đi khiến ông học hỏi được nhiều điều về cây thuốc, và cũng làm ông thấy rằng cần phải đem những hiểu biết của mình để giúp ích cho mọi người như ông đã viết: “Càng đi, càng thấy càng vương/Người quê khuya sớm, nắng sương dãi dầu/Nơi phố chợ chốn đồng sâu/Tai ương, bệnh tật, còn đâu nét cười/Tổ tiên chung bọc làm người/Nghìn năm nay vẫn đất trời Việt Nam/Lá lành, lá rách quyện đan/Mưa tan, bầu bí chung giàn nắng lên”.

Bộ từ điển thuốc Nam độc nhất vô nhị của lương y bốc thuốc bằng thơ 2

Những bài thuốc bằng thơ thú vị

Công trình quý giá

Với tập diễn ca “Thuốc Nam chữa bệnh từ Cố đô Hoa Lư”, Nguyễn Hoán trở thành tác giả duy nhất có công trình khoa học đạt giải Nhì, giải thưởng Khoa học và Công nghệ Hoa Lư tỉnh Ninh Bình lần thứ nhất. Ngoài giải thưởng này, tác phẩm của ông còn được trao giải Nhì Hội thi Sáng tạo kỹ thuật tỉnh Ninh Bình lần thứ V, được công nhận Sáng kiến cấp tỉnh, được tổng Liên đoàn lao động Việt Nam tặng Bằng lao động sáng tạo. Diễn ca thuốc Nam chữa bệnh từ Cố đô Hoa Lư của Nguyễn Hoán đã được Nhà xuất bản Y học in ấn và phát hành 2 tập. Tập 1 gồm 1.000 câu thơ lục bát giới thiệu 97 bài thuốc Nam, điều trị 44 chứng bệnh, xuất bản đúng vào dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Tập 2 gồm 1.000 câu thơ lục bát giới thiệu 87 bài thuốc Nam điều trị 36 chứng bệnh.

Lương y Nguyễn Hoán đến với thơ từ nguồn cảm hứng về quê hương, về những danh lam thắng cảnh, về những con người thân thiết với ông và những đồng nghiệp trong ngành Y tế hết lòng chăm lo cho người bệnh. Thơ là nơi để ông bày tỏ cảm xúc nhân sinh quan của mình. Chính từ những cảm xúc tận tâm hồn và sự lai láng của thơ ấy đã khơi nguồn, thúc giục ông viết được diễn ca về những bài thuốc, cây thuốc. Đọc “Diễn ca thuốc Nam chữa bệnh từ Cố đô Hoa Lư”, ta có cảm giác như đến với ca dao tục ngữ. Mở đầu, ông viết: “Nối lời ru mãi ngàn năm/ Tình người, tình đất thấm đầm hương xuân/ Nhớ quốc sư bậc thánh nhân/ Ươm vườn sinh dược nắng ngân ánh hồng”.

Những bài thuốc ông viết chủ yếu là những chứng bệnh thường gặp ở cả bốn mùa, mỗi khi trái gió trở trời như cảm nóng, cảm lạnh, các chứng ho… và những bệnh lây lan theo mùa như bệnh quai bị, bệnh sởi, bệnh đau mắt đỏ, viêm họng… Rồi những bệnh tự phát do cơ địa mỗi người, hoặc do tuổi tác như viêm bàng quang cấp tính, hoạt tinh, di tinh, băng kinh, rong huyết… Các bệnh do sự tác động của ngoại cảnh như: Đau do vết thương bầm tím và bong gân, hóc xương, ong đốt, rắn cắn, phải bỏng, kiến chui lỗ tai… Đã là bài thuốc thì đâu có nói chung chung được, mà phải nói chi tiết và chính xác đến từng gam, hướng dẫn cách pha chế và liều lượng, cách sử dụng. Cái khó là ở chỗ này; nói sao cho đúng bài thuốc mà lại phải đúng niêm luật của thơ. Mỗi một bài thơ là một bài thuốc có sự hướng dẫn kỹ càng từ triệu chứng cho đến cách chữa trị.

Ví như về chứng “Cảm nắng”, lương y Nguyễn Hoán viết: “Thương ai vất vả trên đồng/ Đang trưa nóng bức oi nồng nắng thiêu/ Bỗng nhiên loạng choạng liêu xiêu/Sốt cao, thở dốc, ra nhiều mồ hôi/Mắt nhìn lơ đãng xa xôi/ Rồi dần chẳng thiết, xa rời xung quanh”. Thế là biết ngay cảm nắng rồi, phải xử lý ngay bằng: “Tìm nơi bóng mát cây xanh/ Nới rộng quần áo lấy nhanh nước chườm/ Đắp khăn lạnh, nách, trán, sườn/Thương nhau chớ có vây nườm nượp vây” và cho bệnh nhân uống nước “lá tre cùng lá sắn dây”; “hoặc mía tươi vắt nước…” rồi “Hương nhu, củ sắn dây ta/ Sắc mau nước uống ấy là thương nhau”. Đơn giản thế nhưng là biện pháp cấp cứu diệu kỳ nếu không làm khẩn trương thì không biết chuyện gì sẽ xảy ra khi bệnh trầm trọng. Bằng những câu thơ dễ hiểu, dễ nhớ, Nguyễn Hoán đã gieo vào tâm trí mọi người những bài thuốc vô cùng hữu hiệu, xử lý cho những người nông dân chân lấm, tay bùn, vất vả dãi nắng, dầm mưa, làm ra hạt lúa, củ khoai nuôi sống xã hội loài người.

Bênh cạnh những chứng bệnh thường gặp, ông tiếp tục làm thơ đề cập đến những chứng bệnh không lây lan nhưng nhiều người mắc phải như tiểu đường, sỏi đường tiết niệu, động thai, rối loạn kinh nguyệt, đau dây thần kinh hông to, loét dạ dầy tá tràng và một số chứng bệnh thường gặp ở trẻ em. Chưa dừng lại ở đó, lương y Nguyễn Hoán sẽ còn viết các bài chuyên nói về cây thuốc, tác dụng và ứng dụng của từng cây để chữa trị bệnh tật. Ông dự định sẽ viết thêm khoảng 2.568 câu thơ nữa, giới thiệu 61 cây vừa là cây ăn quả, cây rau, cây cảnh đều là những cây dược liệu rất gần gũi quanh ta, từ cây rau sam, cỏ sữa, lá lốt, mơ tam thể, cỏ nhọ nồi… đến rau má, xương sông, tía tô, mã đề, sen, gấc, dâu tằm…; những cây ăn quả như bưởi, quýt, nhãn, vải, mơ, táo, mận, đào... Mỗi loại cây được sẽ được ông giới thiệu tỉ mỉ hình dáng của cây, rồi nói đến tính, vị, quy kinh, công dụng, cách dùng, ví như cây rau sam đã được ông mô tả: “Lá xanh, cành tía, hoa vàng/Là là mặt đất đố chàng giống chi?/Là mã sỉ hiện chứ gì/Hình răng con ngựa, màu thì tía xanh/Hoa luôn nở ở đầu cành/Phía trên giò lá hợp thành bao hoa".

Thanh Hiên

baocuoituan