Glôcôm thứ phát do corticoid: nguyên nhân, chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa

Corticoid là nhóm thuốc chống viêm và ức chế miễn dịch được sử dụng rộng rãi trong nhiều bệnh lý tại mắt và toàn thân.

Tuy nhiên, ở một số người, corticoid có thể làm tăng nhãn áp và dẫn đến tổn thương thần kinh thị giác.

Khi chỉ có tăng nhãn áp mà chưa có tổn thương thần kinh thị giác, gọi là tăng nhãn áp do corticoid. Khi đã xuất hiện tổn thương thần kinh thị giác và/hoặc thị trường đặc trưng, gọi là glôcôm thứ phát do corticoid.

Đây là một nguyên nhân glôcôm thứ phát có thể phòng ngừa nếu corticoid được sử dụng đúng chỉ định và theo dõi hợp lý.

BS thăm khám cho bệnh nhân Glôcôm

Vì sao corticoid làm tăng nhãn áp?

Glôcôm do corticoid thường là glôcôm góc mở thứ phát.

Corticoid làm thay đổi cấu trúc và chức năng vùng bè, làm tăng sức cản thoát thủy dịch. Thủy dịch vì vậy tích tụ trong mắt và nhãn áp tăng.

Không phải tất cả người dùng corticoid đều tăng nhãn áp. Mức độ đáp ứng khác nhau giữa từng người.

Những dạng corticoid nào có thể làm tăng nhãn áp?

Nguy cơ cao nhất thường gặp với corticoid dùng trực tiếp tại mắt.

Thuốc nhỏ mắt chứa dexamethasone, prednisolone hoặc các corticoid khác thường được dùng trong viêm mắt và sau phẫu thuật. Người bệnh không nên tự mua các thuốc nhỏ mắt phối hợp kháng sinh – corticoid để điều trị đỏ, ngứa hoặc cộm mắt kéo dài.

Corticoid tiêm quanh mắt hoặc nội nhãn có thể gây tăng nhãn áp kéo dài do thuốc tồn tại lâu trong mô.

Corticoid đường uống, tiêm toàn thân, dạng hít, xịt mũi hoặc bôi da cũng có thể làm tăng nhãn áp, đặc biệt khi sử dụng kéo dài hoặc ở người có nguy cơ.

Ai có nguy cơ cao?

Nguy cơ tăng nhãn áp do corticoid cao hơn ở:

• Người đã mắc glôcôm góc mở.

• Người từng tăng nhãn áp khi sử dụng corticoid.

• Người có tiền sử gia đình glôcôm.

• Người có nhãn áp cao trước điều trị.

• Người cao tuổi hoặc trẻ em.

• Người đái tháo đường type 1.

• Một số người cận thị cao.

Những người đã mắc glôcôm cần được theo dõi đặc biệt chặt chẽ nếu phải sử dụng corticoid.

Biểu hiện của bệnh nhân Glôcôm

Sau bao lâu nhãn áp có thể tăng?

Không có mốc thời gian cố định.

Với corticoid nhỏ mắt, nhãn áp thường tăng sau vài tuần, nhưng có thể sớm hơn ở người đáp ứng mạnh hoặc xuất hiện sau nhiều tháng ở một số trường hợp.

Nguy cơ phụ thuộc vào loại thuốc, liều lượng, tần suất, đường dùng, thời gian điều trị và cơ địa từng người.

Bệnh biểu hiện như thế nào?

Tăng nhãn áp do corticoid thường diễn biến âm thầm.

Nhiều người không có triệu chứng ở giai đoạn sớm. Một số trường hợp có thể thấy căng tức mắt, mỏi mắt hoặc nhìn mờ nhẹ.

Thị lực trung tâm vẫn có thể tốt trong khi thần kinh thị giác và thị trường đang bị tổn thương. Vì vậy, không nên dựa vào triệu chứng để phát hiện bệnh.

Chẩn đoán

Chẩn đoán dựa trên tiền sử sử dụng corticoid kết hợp với đánh giá nhãn áp và thần kinh thị giác.

Bác sĩ cần hỏi kỹ loại thuốc, đường dùng, liều lượng và thời gian sử dụng. Cần lưu ý cả thuốc nhỏ mắt, thuốc uống, thuốc tiêm, thuốc xịt hen, xịt mũi và thuốc bôi da.

Các thăm khám thường gồm:

• Đo nhãn áp.

• Khám bán phần trước và soi góc.

• Đánh giá đầu dây thần kinh thị giác.

• Chụp OCT lớp sợi thần kinh võng mạc.

• Đo thị trường.

Chỉ khi có tổn thương thần kinh thị giác kiểu glôcôm mới chẩn đoán glôcôm do corticoid.

Sử dụng corticoid kéo dài còn có thể gây đục thủy tinh thể dưới bao sau.

Điều trị

Mục tiêu điều trị là giảm tác động của corticoid và kiểm soát nhãn áp để bảo vệ thần kinh thị giác.

Giảm hoặc ngừng corticoid

Khi có thể, bác sĩ sẽ cân nhắc giảm liều hoặc ngừng corticoid. Tuy nhiên, người bệnh không được tự ý ngừng thuốc, đặc biệt khi đang điều trị bệnh viêm, tự miễn hoặc các bệnh lý toàn thân.

Có thể chuyển sang loại corticoid ít gây tăng nhãn áp hơn hoặc thuốc chống viêm khác nếu phù hợp.

Thuốc hạ nhãn áp

Các nhóm thuốc có thể được sử dụng gồm:

• Chẹn beta như timolol.

• Ức chế carbonic anhydrase như dorzolamide, brinzolamide.

• Chủ vận alpha-2 như brimonidine.

• Prostaglandin như latanoprost hoặc travoprost.

Nếu nhãn áp rất cao, acetazolamide đường toàn thân có thể được dùng ngắn hạn khi không có chống chỉ định.

Laser và phẫu thuật

Do glôcôm do corticoid thường có góc mở, SLT có thể được cân nhắc ở một số trường hợp.

Nếu nhãn áp vẫn không kiểm soát được, bệnh tiếp tục tiến triển hoặc không thể ngừng corticoid, bác sĩ có thể chỉ định phẫu thuật như cắt bè củng giác mạc, đặt thiết bị dẫn lưu hoặc một số phẫu thuật góc.

Thăm khám cho bệnh nhân Glôcôm

Bệnh có hồi phục không?

Ở nhiều người, nhãn áp có thể giảm sau khi giảm liều hoặc ngừng corticoid.

Nếu mới chỉ tăng nhãn áp mà chưa có tổn thương thần kinh thị giác, tiên lượng thường tốt. Ngược lại, khi đã có tổn thương do glôcôm, phần tổn thương này không thể hồi phục hoàn toàn dù nhãn áp sau đó trở về bình thường.

Làm thế nào để phòng bệnh?

Nguyên tắc quan trọng nhất là:

Không tự ý sử dụng corticoid và không kéo dài thuốc ngoài chỉ định của bác sĩ.

Nếu phải dùng corticoid kéo dài, người bệnh nên:

• Được đo nhãn áp định kỳ.

• Đánh giá thần kinh thị giác nếu thuộc nhóm nguy cơ.

• Báo bác sĩ nếu từng tăng nhãn áp do corticoid.

• Không tự ý tăng, giảm hoặc ngừng thuốc.

Đặc biệt, người đã mắc glôcôm hoặc có tiền sử gia đình glôcôm cần được theo dõi chặt chẽ hơn.

Điều cần nhớCorticoid là thuốc rất có giá trị và trong nhiều bệnh lý không thể thay thế. Nguy cơ chủ yếu xuất hiện khi thuốc được sử dụng kéo dài, không được theo dõi hoặc dùng ở người có cơ địa nhạy cảm.

Ba nguyên tắc quan trọng nhất là:

Dùng corticoid đúng chỉ định – theo dõi nhãn áp – phát hiện sớm tổn thương thần kinh thị giác.

Nếu được phát hiện ở giai đoạn chỉ mới tăng nhãn áp, nhiều trường hợp có thể kiểm soát tốt. Khi glôcôm đã gây tổn thương thần kinh thị giác, phần thị lực đã mất thường không thể phục hồi.

PGS.TS.BS Đỗ Tấn

(Bệnh viện Mắt Trung ương)