Bữa ăn bệnh viện: Cần siết chặt an toàn thực phẩm từ khâu nhập nguyên liệu đến suất ăn
GĐXH - Không chỉ cần bảo đảm thực phẩm sạch, suất ăn trong bệnh viện còn phải đáp ứng yêu cầu dinh dưỡng và phù hợp với tình trạng bệnh lý của từng người. Trước yêu cầu sửa đổi Luật An toàn thực phẩm, việc kiểm soát nguyên liệu, chế biến, bảo quản và truy xuất nguồn gốc suất ăn bệnh viện cần được quy định chặt chẽ hơn.
Bữa ăn bệnh viện không chỉ cần sạch mà còn phải đúng chỉ định điều trị
Bữa ăn tại bệnh viện có ý nghĩa đặc biệt đối với quá trình chăm sóc và phục hồi sức khỏe của người bệnh. Khác với bữa ăn thông thường, suất ăn điều trị phải đáp ứng đồng thời hai yêu cầu: bảo đảm an toàn thực phẩm và phù hợp với tình trạng dinh dưỡng, bệnh lý của từng người.
Thực tế, cùng một món ăn nhưng cách chế biến, kết cấu và quy trình phục vụ có thể phải thay đổi tùy theo đối tượng sử dụng. Với người bệnh bị rối loạn nuốt, thức ăn cần được chế biến đúng độ đặc, độ mềm và kết cấu theo chỉ định sau khi đánh giá khả năng nuốt. Trong khi đó, người bệnh ghép tế bào gốc ở giai đoạn suy giảm miễn dịch sâu cần được kiểm soát nghiêm ngặt hơn về nguồn nguyên liệu, quá trình gia nhiệt và nguy cơ nhiễm vi sinh vật trở lại sau chế biến.
Theo TS. Lê Thị Hương Giang, Trưởng khoa Tiết chế Dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8, một suất ăn bệnh viện dù có vẻ đơn giản nhưng phía sau là nhiều yêu cầu chuyên môn. Chỉ một sai sót trong khâu chế biến hoặc bảo quản cũng có thể ảnh hưởng đến nhóm người bệnh có sức đề kháng suy giảm.

TS. Lê Thị Hương Giang, Trưởng khoa Tiết chế Dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8, nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát an toàn thực phẩm chặt chẽ trong từng công đoạn cung cấp suất ăn cho người bệnh. (Ảnh: BVCC)
Vì vậy, đánh giá chất lượng bữa ăn không nên chỉ dừng lại ở khu vực bếp. Việc kiểm tra cần được thực hiện đến tận giường bệnh, xác định người bệnh có nhận đúng suất ăn theo chỉ định hay không và có được hỗ trợ ăn uống khi cần thiết hay không.
Luật An toàn thực phẩm hiện hành đã đặt ra những yêu cầu cơ bản đối với hoạt động của bếp ăn tập thể. Cụ thể, Điều 28 quy định việc bố trí bếp nhằm phòng tránh nhiễm chéo và trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm của người đứng đầu đơn vị có bếp ăn tập thể. Điều 29 yêu cầu sử dụng riêng dụng cụ, đồ chứa đựng đối với thực phẩm sống và thực phẩm chín. Điều 30 quy định thực phẩm, nguyên liệu sử dụng phải có nguồn gốc rõ ràng, bảo đảm an toàn, đồng thời đặt ra yêu cầu về chế biến, bảo quản và lưu mẫu thức ăn.
Bên cạnh đó, các quy định chuyên môn về dinh dưỡng bệnh viện yêu cầu người bệnh được chỉ định chế độ dinh dưỡng phù hợp với tình trạng dinh dưỡng và bệnh lý. Khoa Dinh dưỡng có trách nhiệm cung cấp chế độ ăn bệnh lý tại giường bệnh, đồng thời tham gia kiểm tra, giám sát an toàn thực phẩm trong bệnh viện.
Đáng chú ý, nguy cơ mất an toàn thực phẩm tại các cơ sở y tế không chỉ là vấn đề lý thuyết. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Eurosurveillance phân tích 85 vụ bùng phát dịch bệnh liên quan đến thực phẩm từ các báo cáo và dữ liệu giám sát tại những quốc gia có thu nhập cao. Trong số đó, vi khuẩn Listeria monocytogenes liên quan đến 19 vụ và là tác nhân gắn với nhiều trường hợp tử vong nhất trong tập dữ liệu nghiên cứu.
Theo TS. Lê Thị Hương Giang, khi xây dựng các quy định mới, mức độ kiểm soát an toàn thực phẩm cần được xem xét dựa trên đặc điểm của người sử dụng suất ăn và hậu quả có thể xảy ra nếu xuất hiện sai sót. Ngay cả bếp ăn chỉ phục vụ một số ít người bệnh ghép tế bào gốc cũng cần duy trì quy trình kiểm soát nghiêm ngặt.
Làm rõ trách nhiệm khi bệnh viện thuê đơn vị bên ngoài cung cấp suất ăn
Một trong những vấn đề cần được quan tâm khi sửa đổi Luật An toàn thực phẩm là phân loại mức độ nguy cơ của từng loại suất ăn và xác định trách nhiệm cụ thể tại các khâu bàn giao.
Theo TS. Lê Thị Hương Giang, một bếp bệnh viện có thể đồng thời phục vụ nhiều chế độ ăn khác nhau. Có người bệnh sử dụng suất ăn thông thường, có người cần thức ăn xay sau chế biến, cũng có những trường hợp phải áp dụng chế độ ăn với yêu cầu kiểm soát an toàn đặc biệt do suy giảm miễn dịch sâu.
Mỗi nhóm đối tượng lại có những điểm cần giám sát riêng. Chẳng hạn, với món ăn đã nấu chín nhưng cần xay trước khi phục vụ, bệnh viện phải kiểm soát vệ sinh thiết bị xay, thời gian chờ sau chế biến và quy trình chia suất. Nếu chỉ áp dụng một quy trình kiểm soát chung cho tất cả các loại suất ăn, những nguy cơ đặc thù có thể không được nhận diện đầy đủ. Vấn đề tiếp theo là trách nhiệm giữa bệnh viện và đơn vị cung cấp suất ăn bên ngoài.

Theo TS. Lê Thị Hương Giang, an toàn thực phẩm trong bệnh viện cần được kiểm soát xuyên suốt từ khâu tiếp nhận nguyên liệu đến chế biến và phục vụ người bệnh. (Ảnh: TL)
Hiện nay, dự thảo Luật An toàn thực phẩm được công bố lấy ý kiến đã đề cập đến nghĩa vụ của đơn vị tổ chức bếp ăn tập thể, kể cả trong trường hợp suất ăn được cung cấp bởi bên thứ ba. Tuy nhiên, theo chuyên gia, cần cụ thể hóa hơn nữa trách nhiệm của nhà cung cấp đối với các công đoạn chế biến, bảo quản, vận chuyển và khả năng truy xuất nguồn gốc.
Trong mô hình thuê ngoài, bệnh viện không trực tiếp thực hiện toàn bộ quá trình chế biến nhưng vẫn phải kiểm tra chất lượng suất ăn khi tiếp nhận, giám sát việc bảo quản, chia suất và phục vụ người bệnh.
Do đó, cần xác định rõ cá nhân hoặc bộ phận có thẩm quyền từ chối tiếp nhận, tạm dừng cấp phát khi phát hiện dấu hiệu mất an toàn thực phẩm. Đồng thời, bệnh viện phải có phương án cung cấp suất ăn thay thế phù hợp với chế độ dinh dưỡng đã được chỉ định.
Một yêu cầu quan trọng khác là khả năng kiểm chứng thông tin của từng lô hàng. Hóa đơn có thể xác định đơn vị bán hàng nhưng chưa đủ để giúp bệnh viện nhận diện chính xác nguyên liệu thuộc lô nào đã được đưa vào món ăn nào khi xảy ra sự cố.
Vì vậy, việc lựa chọn nhà cung cấp không nên chỉ dựa trên hồ sơ và giá thành. Đơn vị cung cấp cần chứng minh được nguồn gốc của từng lô nguyên liệu, thông báo kịp thời khi thay đổi nguồn hàng và cung cấp đầy đủ dữ liệu để bệnh viện có thể khoanh vùng, xử lý nếu phát hiện nguy cơ mất an toàn.
Đối với suất ăn điều trị, năng lực chế biến đúng chế độ dinh dưỡng và khả năng giao nhận đúng yêu cầu chuyên môn cũng cần được đánh giá ngay từ quá trình lựa chọn nhà thầu.
Truy xuất nguồn gốc phải theo được từ lô nguyên liệu đến khoa nhận suất ăn
Để nâng cao hiệu quả quản lý, việc truy xuất nguồn gốc thực phẩm trong bệnh viện cần được thực hiện xuyên suốt, thay vì chỉ dừng lại ở việc lưu giữ hóa đơn hoặc giấy tờ chứng minh nguồn gốc nguyên liệu.
Theo đề xuất của TS. Lê Thị Hương Giang, hồ sơ quản lý cần kết nối được thông tin từ lô nguyên liệu thực tế tiếp nhận đến mẻ chế biến, bữa ăn và khoa nhận suất ăn. Các thông tin này cần được ghi nhận ngay tại từng công đoạn để có thể kiểm tra khi cần thiết.
Ví dụ, khi một lô nguyên liệu được cảnh báo có nguy cơ mất an toàn, bệnh viện phải nhanh chóng xác định nguyên liệu đó còn trong kho hay đã được sử dụng, đã chế biến thành những món ăn nào và được phân phối đến những khoa nào. Từ đó, đơn vị có thể chủ động cách ly nguyên liệu, dừng cấp phát hoặc thu hồi suất ăn liên quan.

Kiểm soát chất lượng nguyên liệu là khâu quan trọng trong quy trình bảo đảm an toàn thực phẩm tại bếp ăn bệnh viện. (Ảnh: TL)
Ngược lại, nếu phát hiện một món ăn có dấu hiệu không bảo đảm an toàn sau khi đã phục vụ, quy trình quản lý cũng phải cho phép truy ngược về lô nguyên liệu và nhà cung cấp ban đầu. Không chỉ nguyên liệu đầu vào, các công đoạn chế biến và bảo quản cũng cần có hướng dẫn kỹ thuật cụ thể về nội dung kiểm tra, cách ghi nhận và biện pháp xử lý khi phát hiện sai lệch.
Những khâu cần được chú trọng gồm tiếp nhận nguyên liệu, gia nhiệt, giữ nóng hoặc giữ lạnh, vận chuyển và các thao tác sau chế biến như xay, chia suất. Với món ăn cần xay sau khi nấu, chẳng hạn, việc vệ sinh thiết bị và kiểm soát thời gian từ lúc xay đến khi phục vụ là những yêu cầu không thể bỏ qua.
Chuyên gia cho rằng cách tiếp cận dựa trên phân tích mối nguy và nguyên tắc HACCP của Liên minh châu Âu có thể được tham khảo trong quá trình xây dựng hướng dẫn kỹ thuật.
Đối với nhóm người bệnh dễ bị tổn thương, quy định cần cụ thể hơn về những loại thực phẩm có nguy cơ cao và biện pháp phòng ngừa tương ứng. Bộ quy định mẫu Food Code 2026 của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), ban hành ngày 17/9/2026, là một ví dụ về cách tiếp cận kiểm soát theo từng mối nguy cụ thể.
Tuy nhiên, việc hạn chế thực phẩm đối với người bệnh giảm bạch cầu sâu hoặc kéo dài cần căn cứ vào hướng dẫn chuyên môn và nguy cơ của từng nhóm người bệnh, không nên áp dụng một cách máy móc.
Cần có kế hoạch an toàn thực phẩm riêng cho từng bệnh viện
Để những quy định pháp luật thực sự đi vào thực tế, TS. Lê Thị Hương Giang đề xuất mỗi bệnh viện cần xây dựng kế hoạch an toàn thực phẩm bằng văn bản, áp dụng cho cả mô hình tự tổ chức bếp ăn và thuê đơn vị bên ngoài cung cấp suất ăn.
Kế hoạch cần xác định rõ những công đoạn phải kiểm soát, người chịu trách nhiệm trong từng ca làm việc, phương thức ghi nhận sai lệch và cách xử lý khi phát sinh sự cố.
Một kinh nghiệm quốc tế có thể tham khảo là quy định của Australia về việc yêu cầu các cơ sở thực phẩm thuộc phạm vi áp dụng, khi phục vụ nhóm người dễ bị tổn thương, phải triển khai chương trình kiểm soát mối nguy bằng văn bản và chịu sự đánh giá. Việt Nam có thể nghiên cứu cách tiếp cận này, đồng thời điều chỉnh theo quy mô bếp ăn và mức độ nguy cơ của từng nhóm người bệnh.
Bên cạnh đó, bệnh viện và đơn vị cung cấp suất ăn cần thực hiện tự kiểm tra hằng ngày. Trong hợp đồng thuê ngoài, các điều khoản về cung cấp hồ sơ truy xuất nguồn gốc, thông báo sự cố, phối hợp thu hồi và bố trí suất ăn thay thế cần được quy định rõ ràng.
Mỗi ca làm việc cũng cần xác định trước người có thẩm quyền từ chối tiếp nhận hoặc dừng cấp phát suất ăn. Khi nghi ngờ xảy ra sự cố, đơn vị phải kịp thời cách ly những suất ăn liên quan, bảo quản mẫu và hồ sơ, đánh giá tình trạng người bệnh nếu đã sử dụng thực phẩm, đồng thời thực hiện thông báo theo quy định.
Về phía cơ quan quản lý, hoạt động hậu kiểm nên được triển khai dựa trên mức độ nguy cơ, chú trọng quan sát trực tiếp các công đoạn như nhận hàng, chia suất và vận chuyển đến khoa điều trị.
Một cách kiểm tra có thể áp dụng là lựa chọn ngẫu nhiên một món ăn đã phục vụ để yêu cầu bệnh viện truy xuất ngược về lô nguyên liệu và xác định nơi tiếp nhận suất ăn. Qua đó, cơ quan quản lý có thể đánh giá khả năng kiểm soát thực tế thay vì chỉ xem xét hồ sơ trên giấy.
Theo hướng dẫn của Bộ Y tế hiện nay, các món ăn của bữa ăn từ 30 suất trở lên phải được lưu mẫu. Từ thực tế phục vụ những nhóm người bệnh đặc biệt dễ bị tổn thương, TS. Lê Thị Hương Giang đề xuất nghiên cứu bổ sung hướng dẫn lưu mẫu theo nguy cơ đối với cả những bữa ăn dưới 30 suất.
Có thể thấy, bảo đảm an toàn thực phẩm trong bệnh viện không đơn thuần là kiểm soát một bữa ăn sạch. Đây còn là yêu cầu về trách nhiệm quản lý, năng lực chuyên môn và sự phối hợp giữa bệnh viện với đơn vị cung cấp thực phẩm. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật theo hướng kiểm soát xuyên suốt, phân định rõ trách nhiệm và tăng cường truy xuất nguồn gốc sẽ góp phần bảo vệ người bệnh ngay từ một nhu cầu thiết yếu hằng ngày: ăn uống an toàn và đúng chế độ điều trị.


