Trẻ hết bệnh không có nghĩa đường ruột đã lành: Báo động 'khoảng trống hậu kháng sinh' và giải pháp phục hồi miễn dịch
GĐXH - Ngày 26/9, tại Hội thảo khoa học "Tác động của kháng sinh tới sự phát triển của trẻ: Hệ quả dài hạn và hướng tiếp cận phục hồi trong nhi khoa", các chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực Nhi khoa đã công bố những bằng chứng khoa học mới nhất về mức độ ảnh hưởng của kháng sinh đối với hệ tiêu hóa non nớt của trẻ. Đồng thời đưa ra phác đồ phục hồi miễn dịch toàn diện.
Thực trạng đáng báo động: 70% trẻ nhỏ dùng kháng sinh ít nhất 1 lần mỗi năm
Tại hội thảo, các chuyên gia nhấn mạnh Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm các quốc gia có tỷ lệ sử dụng kháng sinh ở mức rất cao, đặc biệt là trong điều trị các bệnh lý nhiễm khuẩn hô hấp cấp tính ở trẻ nhỏ.
Thống kê báo cáo tại hội thảo cho thấy, có tới 70% trẻ em sử dụng kháng sinh ít nhất một lần mỗi năm, trong đó khoảng 1/10 trường hợp gặp phải các tác dụng không mong muốn.
Đáng chú ý, các khảo sát cộng đồng ghi nhận tình trạng lạm dụng thuốc diễn ra phổ biến ngay cả với các đợt nhiễm trùng đường hô hấp nhẹ. Việc tiếp xúc liên tục với kháng sinh ngay trong những năm đầu đời – giai đoạn "cửa sổ vàng" khi hệ vi sinh đường ruột và hệ miễn dịch của trẻ đang từng bước hoàn thiện – đang để lại những hệ quả âm thầm nhưng dai dẳng.
PGS. TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy (Trưởng Bộ môn Nhi, Trường Đại học Y Hà Nội; Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội) đã phân tích sâu sắc cơ chế kháng sinh gây rối loạn hệ vi sinh và tổn hại thể chất của trẻ.
Do đó, Hội thảo tập trung làm rõ 2 chuyên đề chuyên môn: "Tác động của kháng sinh ảnh hưởng tới sự phát triển của trẻ" và "Vai trò của probiotics trong điều hòa miễn dịch và phục hồi hệ vi sinh đường ruột".
Kháng sinh tàn phá "thành trì" miễn dịch của trẻ như thế nào?
PGS. TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy (Trưởng Bộ môn Nhi, Trường Đại học Y Hà Nội; Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội) đã phân tích sâu sắc cơ chế kháng sinh gây rối loạn hệ vi sinh và tổn hại thể chất của trẻ, cụ thể:
Quét sạch vi khuẩn có lợi: Kháng sinh phổ rộng khi đưa vào cơ thể không có cơ chế chọn lọc; thuốc tiêu diệt cả vi khuẩn gây bệnh lẫn vi khuẩn có lợi. Trong đó, nhóm lợi khuẩn cốt lõi Bifidobacterium – vốn chiếm ưu thế áp đảo và giữ vai trò thiết yếu ở trẻ nhỏ – bị suy giảm nặng nề nhất do không có cơ chế kháng thuốc tự nhiên.
Bào mòn niêm mạc và hội chứng rò rỉ ruột (Leaky gut): Khi lợi khuẩn sụt giảm, hại khuẩn thừa cơ bùng phát, sinh ra độc tố gây viêm và làm mỏng dần lớp biểu mô niêm mạc ruột, gia tăng tính thấm thành ruột.
Do đó, Hội thảo tập trung làm rõ 2 chuyên đề chuyên môn: "Tác động của kháng sinh ảnh hưởng tới sự phát triển của trẻ" và "Vai trò của probiotics trong điều hòa miễn dịch và phục hồi hệ vi sinh đường ruột".
Bẻ gãy trục miễn dịch ruột - phổi: PGS. TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy chỉ rõ: ruột không chỉ tiêu hóa thức ăn mà khoảng 80% tế bào miễn dịch của cơ thể nằm tại các mô lympho liên quan đến ruột (GALT). Khi hệ vi sinh bị đảo lộn, phản ứng miễn dịch tại chỗ và toàn thân suy sụp, kéo theo sự suy giảm của trục ruột - phổi. Đây chính là nguyên nhân gốc rễ khiến trẻ vừa dứt đợt ốm này lại nhanh chóng tái phát đợt nhiễm khuẩn đường hô hấp khác.
Biếng ăn, chậm lớn và nguy cơ dị ứng dài hạn: Đường ruột là nơi sản xuất tới 90% serotonin – chất dẫn truyền thần kinh chi phối cảm giác thèm ăn và tâm trạng. Tổn thương niêm mạc ruột kết hợp rối loạn serotonin khiến trẻ biếng ăn kéo dài, kém hấp thu dưỡng chất dẫn đến sụt cân. Về lâu dài, các xáo trộn này làm gia tăng rõ rệt tỷ lệ mắc các bệnh lý dị ứng (viêm da cơ địa, hen suyễn) và các bệnh tự miễn (như tiểu đường type 1) khi trẻ lớn lên.
Cảnh báo ngộ nhận: "Hết triệu chứng" chưa đồng nghĩa hệ tiêu hóa đã lành
Một trong những vấn đề cốt lõi được hội thảo đưa ra mổ xẻ là "khoảng trống hậu kháng sinh".
Thực tế điều trị hiện nay cho thấy, sự quan tâm y tế thường dừng lại ngay khi hết liệu trình kháng sinh (5 - 7 ngày) hoặc khi trẻ hết triệu chứng cấp tính như cắt sốt, hết ho, ngưng tiêu chảy. Tuy nhiên, các chuyên gia khẳng định: Hết tiêu chảy không đồng nghĩa hệ vi sinh đường ruột đã trở về trạng thái cân bằng.
PGS.TS Nguyễn Thị Việt Hà (Phó trưởng Bộ môn Nhi, Trường Đại học Y Hà Nội; Trưởng khoa Tiêu hóa, Bệnh viện Nhi Trung ương) đã đề xuất giải pháp tiếp cận toàn diện trong thực hành nhi khoa.
Theo các dữ liệu nghiên cứu công bố tại hội thảo, nếu không có sự can thiệp y khoa chủ động, hệ vi khuẩn chí đường ruột của trẻ cần ít nhất 6 tháng, và trong nhiều trường hợp phải mất từ 2 năm đến tận 8 năm mới có thể phục hồi trạng thái tự nhiên. Việc bỏ lỡ "cửa sổ vàng" can thiệp phục hồi sau kháng sinh sẽ đẩy trẻ vào vòng xoáy bệnh lý luẩn quẩn: dùng thuốc – suy giảm miễn dịch – tái phát bệnh – tiếp tục dùng kháng sinh.
Để lấp đầy khoảng trống nguy hiểm này, PGS.TS Nguyễn Thị Việt Hà (Phó trưởng Bộ môn Nhi, Trường Đại học Y Hà Nội; Trưởng khoa Tiêu hóa, Bệnh viện Nhi Trung ương) đã đề xuất giải pháp tiếp cận toàn diện trong thực hành nhi khoa, tập trung vào hai trụ cột chính là chế độ dinh dưỡng nâng đỡ và tái tạo niêm mạc ruột.
Cần xây dựng chế độ ăn mềm, dễ tiêu hóa (cháo, súp) để giảm tải áp lực cho hệ nhung mao ruột đang tổn thương. Tăng cường bổ sung chất xơ hòa tan (Prebiotics) từ rau củ, quả chín để kích thích sản sinh axit béo chuỗi ngắn (SCFA), hỗ trợ điều hòa lại nhu động ruột và chống táo bón, đầy bụng.
PGS. TS. Nguyễn Thị Diệu Thúy chỉ rõ: ruột không chỉ tiêu hóa thức ăn mà khoảng 80% tế bào miễn dịch của cơ thể nằm tại các mô lympho liên quan đến ruột (GALT).
Các chuyên gia nhi khoa đồng thuận rằng đã đến lúc cần thay đổi tư duy trong thực hành khám chữa bệnh và chăm sóc trẻ.
Thay vì chỉ đặt một câu hỏi đơn thuần: "Trẻ đã khỏi bệnh hay chưa?", các bác sĩ lẫn phụ huynh cần đặt thêm câu hỏi mang tính quyết định: "Sau điều trị, hệ tiêu hóa và hệ vi sinh của con đã thực sự phục hồi hay chưa?". Điều trị triệt để một đợt ốm không chỉ là tiêu diệt tác nhân gây bệnh, mà phải song hành cùng việc bảo vệ hệ vi khuẩn đường ruột, đó là chiếc "chìa khóa" gốc rễ nuôi dưỡng miễn dịch và tương lai thể chất của trẻ.
