Cá chưa bao giờ lên bờ, làm sao chúng biết hạt ngô có thể ăn được?

Trong giới cần thủ chuyên nghiệp, cái tên "mồi vạn năng" dành cho những hạt ngô vàng óng không còn là điều xa lạ. Từ lâu, loại ngũ cốc quen thuộc trên đất liền này đã chứng minh được sức hút mãnh liệt đối với các loài cá thuộc họ Chép có kích thước lớn. 

Tuy nhiên, một câu hỏi hóc búa luôn tồn tại: Tại sao những sinh vật chưa từng rời khỏi mặt nước lại có thể nhận diện và yêu thích một loại thực phẩm vốn chỉ mọc trên cạn đến thế? Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần đi sâu vào những khám phá khoa học về thị giác, khứu giác và cả quá trình tiến hóa của loài cá.

Trước hết, ngô là một loại lương thực tuyệt vời với sản lượng cao và giá trị dinh dưỡng phong phú. Không chỉ con người mới say mê hương vị của ngô - chẳng hạn như món ngô nấu sữa trứ danh của KFC - mà ngay cả những cư dân dưới nước cũng không thể cưỡng lại. Đối với những người đam mê câu cá, hạt ngô không chỉ rẻ, sạch sẽ, dễ chuẩn bị mà còn có một ưu điểm vượt trội: Nó giúp tránh được sự quấy phá của các loại cá tạp nhỏ do kích thước hạt ngô lớn khiến chúng không thể nuốt nổi. Mục tiêu mà hạt ngô hướng tới thường là những "thủy quái" nặng ký như cá chép, cá trắm cỏ, hay cá trắm đen.

Bí mật đầu tiên nằm ở thị giác. Theo các nghiên cứu sinh học, loài cá thuộc họ Chép sở hữu thị giác bốn màu, vượt xa khả năng của con người. Chúng có tới bốn loại gen protein thị giác, cho phép nhận diện các dải ánh sáng từ tử ngoại đến đỏ. Trong môi trường nước sâu, nơi ánh sáng đỏ bị hấp thụ mạnh khiến mọi thứ trở nên xanh hoặc lục, màu vàng của hạt ngô tạo ra một độ tương phản cực kỳ cao. 

Đối với cá, một hạt ngô vàng rơi xuống nước chẳng khác nào một "quả bom sáng" rực rỡ, buộc chúng phải chú ý. Thêm vào đó, hình dạng không đều và tính chất tĩnh của hạt ngô lại vô tình mô phỏng hoàn hảo hình thái của các khối trứng mà sinh vật thủy sinh thường đẻ dưới nước. Bản năng tìm kiếm các nguồn đạm tự nhiên này đã thúc đẩy cá thực hiện hành vi đớp mồi ngay lập tức mà không cần suy nghĩ quá nhiều.

Yếu tố tiếp theo củng cố sức hút của ngô chính là "hương" và "vị". Các loài cá họ Chép có khả năng khứu giác rất nhạy bén. Trong hạt ngô chứa hàm lượng lớn L-glutamate, một chất tạo vị tươi ngon. Một sự trùng hợp kỳ diệu là nhiều sinh vật đáy - thức ăn thường nhật của cá - cũng giải phóng L-glutamate như một tín hiệu hóa học. 

Khi cá đớp hạt ngô, hương vị của Betaine cũng bùng phát. Đây là loại hương vị thường có trong các loài giáp xác và ốc, những món "khoái khẩu" của loài cá Trắm đen hay còn gọi là "loài cá thích ốc". Như vậy, hạt ngô không chỉ nhìn giống thức ăn mà còn ngửi và nếm rất giống những gì cá vẫn ăn hàng ngày.

Đáng chú ý hơn, vào năm 2017, một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Molecular Biology and Evolution do nhóm của nhà khoa học Lý Đại Bằng thuộc Viện Nghiên cứu Thủy sản Châu Giang chủ trì đã phát hiện ra một sự thật thú vị. Cá Trắm cỏ đã trải qua quá trình tiến hóa để mở rộng đáng kể các gen thụ thể vị ngọt T1R1 và T1R3. 

Điều này có nghĩa là chúng có thể cảm nhận rõ rệt vị ngọt từ đường Sucrose và Fructose có trong ngô, tạo ra cảm giác hưng phấn tương tự như cách con người "nghiện" đồ ngọt. Sự thỏa mãn về vị giác này chính là sợi dây liên kết vô hình giữ chân các loài cá lớn quanh ổ mồi ngô.

Cuối cùng, không thể không nhắc đến tập tính xã hội của loài cá. Nghiên cứu năm 2019 của giáo sư Ratna Ghosal tại Đại học Minnesota, đăng trên tạp chí Ecology and Evolution, đã chỉ ra rằng cá có khả năng học hỏi thông qua quan sát. Khi một cá thể táo bạo nhất trong đàn bắt đầu thử nghiệm loại thức ăn mới, âm thanh nghiền nát từ răng hầu của nó sẽ là tín hiệu thông báo cho các đồng loại khác rằng thực đơn đã có món mới an toàn. Chính sự lan truyền hành vi này đã giúp hạt ngô từ một vật thể lạ lẫm nhanh chóng trở thành một phần trong chế độ ăn uống của cả đàn cá.

Tóm lại, việc hạt ngô trở thành "mồi vạn năng" không phải là sự ngẫu nhiên. Đó là kết quả của một chuỗi những sự trùng hợp sinh học hoàn hảo, từ màu sắc nổi bật trong nước đục, hình dáng giống trứng sinh vật, cho đến các thành phần hóa học tương đồng với thức ăn tự nhiên và khả năng cảm nhận vị ngọt tiến hóa. 

Đối với các lão ngư, hiểu rõ những cơ chế này không chỉ giúp họ tự tin hơn mỗi khi buông cần mà còn thêm trân trọng sự kỳ diệu của tự nhiên trong việc kết nối các loài sinh vật qua những sợi dây liên kết tưởng chừng như đơn giản nhất.

Hạt ngô thật sự là món quà của đất liền dành cho mặt nước. Dù bạn là một cần thủ chuyên nghiệp hay chỉ mới tập tễnh bước vào con đường này, việc nắm bắt được sức mạnh của mồi ngô sẽ mở ra những trải nghiệm câu cá thú vị và đầy bất ngờ.

Đức Khương