Các nhà nghiên cứu nói gì về lễ hội chọi trâu Đồ Sơn?

Hội chọi trâu Đồ Sơn. Ảnh: TL

Chọi trâu Đồ Sơn là lễ hội tâm linh

Hàng năm, cứ vào ngày 9/8 Âm lịch hàng năm, khắp các làng trên, xóm dưới và du khách gần xa lại đổ về sân vận động Đồ Sơn để tham dự lễ hội truyền thống có một không hai này. Không chỉ là lễ hội văn hóa đậm sắc màu của người dân miền biển cầu cho “biển lặng, sông trong”, hội chọi trâu Đồ Sơn còn mang tính tâm linh, tạ thần linh chở che cho ngư dân năm đó ra khơi thuận buồm xuôi gió và một mùa bội thu.

Nhà sử học Ngô Đăng Lợi - người nghiên cứu lịch sử văn hóa của Hải Phòng chia sẻ: Lễ hội chọi trâu là một lễ hội văn hóa truyền thống đậm đà bản sắc của người dân miền biển Đồ Sơn. Thời xa xưa, Đồ Sơn chỉ có 8 vạn chài nên lễ hội này chỉ giới hạn trong 8 làng được đem trâu ra chọi. Mọi “ông trâu” trước khi đem đi thi đấu đều phải được chủ trâu dắt qua đền Nghè (thờ Thành hoàng Đồ Sơn) để bái lễ. Nghi thức xin lễ, trình trâu diễn ra rất tôn nghiêm. Sau lễ đó, trâu trở thành vật thiêng trong nhà. Gia chủ cũng phải có sự tôn trọng riêng biệt với vật này từ cách chăm sóc bữa ăn, giấc ngủ phải sạch sẽ, đàng hoàng, nghiêm túc. Tới khi vào sới chọi và kết thúc, trâu thắng hay thua cũng đều xả thịt khao làng. Riêng trâu thắng có khác biệt hơn, phải chờ ngày hôm sau (10/8) khi kết thúc lễ tạ mới tiến hành “quân phân thần huệ” (khao làng có trâu thắng hưởng lộc Thánh). Phần thủ trâu được cắt riêng chia cho các “Kỳ hào sắc mục”, những người có phẩm tước của triều đình. Tuyệt nhiên không có chuyện bán mua thịt trâu hay xương xẩu ở đây. Người dân Đồ Sơn đặc biệt tín ngưỡng với lễ hội này.

Chưa từng có chuyện trâu phản chủ

Chia sẻ về sự cố trâu húc chết chủ vừa qua ở vòng loại chọi trâu Đồ Sơn 2017, nhà sử học Ngô Đăng Lợi cho biết: “Sự việc xảy ra vừa qua đúng là gây sốc không chỉ cho gia đình chủ trâu mà ngay cả với những nhà chức trách, nhà nghiên cứu văn hóa cơ sở, thậm chí cả du khách. Cũng từ đây, xuất hiện nhiều đồn đoán về nguyên nhân dẫn đến sự cố trên như tiêm thuốc kích thích, tăng lực, ma túy, quả báo... Thực ra, trâu là con vật rất hiền, chưa bao giờ trong lịch sử dân gian có chuyện trâu hại chủ. Ở góc độ nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa Hải Phòng, tôi nhận thấy có sự bất thường ở trâu số 18 này”.

Đánh giá về việc nên bỏ hay duy trì lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, TS Đinh Đức Tiến - Giảng viên bộ môn Văn hóa và lịch sử (ĐH KHXH&NV, ĐH Quốc gia Hà Nội) bày tỏ: “Không nên bỏ lễ hội này vội vàng và thô bạo như thế vì đây là lễ hội đã có từ lâu đời của người dân Đồ Sơn. Cho dù qua thời gian lễ hội này đã có sự biến đổi, thay đổi nhiều song nó vẫn là lễ hội truyền thống của người dân nơi đây. Lễ hội này đã duy trì, tồn tại song song cùng đời sống người dân Đồ Sơn từ nhiều năm nay. Nếu chúng ta chỉ căn cứ vào một vụ tai nạn (sự cố trâu húc chết chủ trên sới chọi) mà ra ngay quyết định bỏ lễ hội này thì e rằng nhà quản lý đã quá vội vàng, chưa có sự xem xét thấu đáo về giá trị văn hóa tinh thần của lễ hội này. Đừng đối xử thô bạo với một di sản văn hóa. Tất cả các lễ hội truyền thống dân gian đều bắt nguồn từ phong tục, tập quán của làng quê đó hay không gian văn hóa nào đó cụ thể của người dân địa phương. Nếu có bỏ đi hay thay đổi, biến đổi lễ hội đi chăng nữa thì cũng phải do chính chủ thể lễ hội đó quyết định, chứ không phải các cơ quan hành chính hay người bên ngoài quyết định thay. Nếu có ý định thay đổi, hay bỏ lễ hội truyền thống địa phương đi thì các nhà chức trách nên có cuộc hội thảo ngồi với các bên liên quan (cả với đại diện người dân địa phương) để cùng bàn bạc thấu đáo”.

Về quan điểm giữ hay không giữ lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, nhà sử học Ngô Đăng Lợi cho biết: “Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là nét văn hóa truyền thống của cộng đồng cư dân miền biển với những lớp ý nghĩa đặc biệt mang tính biểu tượng về cầu sóng yên biển lặng, mưa thuận gió hòa, mùa màng. Đặc biệt, lễ hội này từng được công nhận là Di sản văn hóa Phi vật thể quốc gia. Lễ hội này thể hiện khát khao và mong muốn của người dân địa phương về mong muốn duy trì một truyền thống văn hóa đẹp ngàn đời của cha ông. Việc lấy cách nhìn của người ngoài cuộc để áp đặt, tự cho rằng đây là phong tục dã man vô nhân đạo… là chủ quan và không tôn trọng cộng đồng cư dân đó. Việc bỏ hay duy trì lễ họi chọi trâu Đồ Sơn trước hết phải xem xét nhu cầu và nguyện vọng của chính cộng đồng dân cư ở đây. Theo tôi, nên tiếp tục gìn giữ lễ hội văn hóa truyền thống này, nhưng cần có những điều chỉnh thích hợp cho phù hợp với sự phát triển hiện nay. Xoá bỏ hiện tượng thương mại hóa, nghiêm cấm các hoạt động cá cược, việc giết nên được thực hiện một cách văn minh, đảm bảo vệ sinh tránh để cảnh tượng giết mổ mang nặng tính sát sinh gây phản cảm. Kiểm soát quá trình nuôi và huấn luyện để không xảy ra việc tiêm, uống chất kích thích cho trâu”.

Trước đó (chiều 1/7), Bộ VH-TT&DL đã có văn bản chỉ đạo khẩn UBND TP Hải Phòng yêu cầu “tạm dừng lễ hội chọi trâu Đồ Sơn 2017 để kiểm tra, rà soát lại công tác tổ chức lễ hội này…”. Cùng ngày, UBND TP Hải Phòng ra văn bản yêu cầu quận Đồ Sơn tạm dừng lễ hội chọi trâu 2017 để kiểm tra chất kích thích, tăng lực (nếu có) còn tồn trong con trâu số 18.

M.Lý- H.Vân